Benlik Yükü ve İllüzyonu

Tanıdığım birkaç kişinin çocukluk fotoğrafları elime geçti — bir buçuk, iki, üç yaşındayken. Gözlerinde bir sevinç, bir doğallık, bir rahatlık var. Şimdiki hâllerine bakıyorum, on üç on beş yaşına gelmişler, mizacına göre kaygılılık, aşırı bir ben-merkezlilik veya kendini beğenmeme gibi birçok şey oluşmuş. Bu bize şunu gösteriyor: insanın en büyük handikapı benlik yüküdür. O yük gün geçtikçe insanın omuzlarına biner. Hayat aslında bize söylemediği bir şeyi benlik bize dayatıyor — hayat "hangimiz daha çok seviliyoruz, hangimiz daha nitelikliyiz" demez. Yeryüzünde bir çınar ağacının da bir yeri vardır, küçük bir çalının da; sorun ancak çınar kibir yaptığında, çalı kompleks yaptığında başlar.

Kadim bilgelik buna "benlik illüzyonu" demiş — benliğin aldatıcı algısı. "Herkesten daha iyi olacağım" dediğimde bu kimin derdi? Bunu dert yapan insanın benliğidir, gereksiz bir şeydir; bu, çalışmamaktan tamamen farklıdır. Bir kediye "senden çirkin kedi yok, bak senden daha güzel kediler var, süsleniyorlar, sen yemeğini bulmak zorundasın" desen, şöyle bir bakar, "hadi bana eyvallah" der, hiç dert etmez. Ama biz bir insana bu minvalde birkaç şey söylesek nasıl dert yapar. Dert yapan kim? Benlik illüzyonu — ortada bir gerçekliği olmayan ama hayatımızın çok büyük bir kısmını kendi etrafında döndürmeye çalışan bir vehim.

Bediüzzaman benlik için "vehmî bir şeydir" der. İnsan bu kurguyu görmedikçe onu devam ettirir. "Benlik yükü ağırdır" der Bediüzzaman. Çevremizle ilgili ne kadar çok kaygı yaşıyoruz — "ne diyecekler, kime ne diyeceğim" — halbuki hayat sana bunu sormuyor. Sen kendi varoluşuna bir fiyat biçiyorsun: "ben ancak şunu yapabildiğim zaman kendimi var hissedeceğim" demek, kendine çok ucuz bir fiyat biçmektir. Ama insan "ben" dediği andan itibaren bir tesbihin ipi gibidir; mecburen o ipe taneleri dizmeye başlarsın. İp ortadan kalktığında dizmen gereken bir şey yok. O zaman hayat daha doğal akar.

Peygamberin ifadesiyle "senin en büyük düşmanın nefsindir" dediği şey budur — bu benlik illüzyonu. Seni sürekli kıyaslamalar yaptıran, "daha iyisin, daha kötüsün, daha güzelsin, daha çirkinsin" dedirten şey.

Bir arkadaşım, birinin ona "senin kafan çalışmıyor" dediğini, bu hakarete "tahammül edemediğini" anlattı. Ben dedim ki: "kafan ne kadar çalışıyorsa o kadar çalışıyor." Benlik yükü olmasa en fazla "bu kanaate nasıl vardın" diye merak edersin. Ama şimdi o lafın altında kalmamak için cevap vermek, hakarete uğradığını düşünmek, savunma veya saldırıya geçmek — bütün bu yükü üstüne koyan benlikten başka bir şey değildir. Bir kediye "senin kafan çalışmıyor" desen ne der? Hiçbir şey — kıyaslama yapmaz.

Sen neysen o olursun; karşındaki senin düşünce kabiliyetinle ilgili yanlış bir şey söylemişse bu onun yanlış algısıdır, doğru söylemişse isabet etmiştir. Övgüden hoşlanmak da sövülmekten rahatsız olmak kadar bir ego düzeyidir, ikisi arasında fark yok. Hayat bu kadar rahat bir şeydir ama benlik yüzünden "bana hakaret etti, altında kalmamalıyım, mutlaka cevap vermeliyim" diye başlarız. Hiçbir cevap vermene gerek yok; müsait bir zaman denk gelirse "sen bana öyle dedin ama ben tam öyle olduğumu zannetmiyorum, bunu değerlendirelim" dersin — hiç alınmadan, gücenmeden.

Bu, çocukluktan başlıyor mu? Maalesef — anne baba "bak işte şunun çocuğu nasıl yatağını yapıyor, sen çalışmıyorsun" diye kıyaslayarak terbiye ediyor; oysa çocuğa verilmesi gereken terbiye başkalarıyla kıyaslayarak değil, doğru olanı örnek göstererek olmalı: "bak odanı düzeltirsen daha rahat edersin" demek, "o topluyor sen toplamıyorsun" demekten farklıdır. Öncekinde egoyu perçinliyoruz.

Biri "senin hakkında kötü bir şey söylediler, söyleyeyim mi söylemeyeyim mi" derse, bu seni tiyatronun içine sokmaktır. "Önemli değil, ne olacak" desen tiyatronun dışına çıkmış olursun. İnsan o oyunun dışına çıkmalı; bu, insanı hayatın gereksiz acılarından, yarışlarından kurtarır. Ama bu oyuna giren ve kalmaya karar veren insanın kendi benliğidir — kimse seni oyunun içine sokamaz, çünkü bu oyun ancak elinde "benlik kartı" varsa oynanabilen bir oyundur.

Bugün "transpersonel psikoloji" denen akım, ağırlıklı olarak dini ve doğu gelenekleri üzerinden bunu kısmen fark etmiş — belki en doğru çevirisi "ben üstü", psikolojik benlik üstünden bakabilme akımıdır. Beni küçümseyen bir insanı tam bir dikkatle dinleyemez miyim? Niye saldırı, öfke, alınganlık arasında gidip geleyim ki? Psikolojik benlik şuuru yanıltıcı, sınırlayıcı, engelleyici bir şuurdur — kendi sınırlarıyla bir hapishaneye benzer. O hapishanenin duvarları da bizim, kapısı da bizim, anahtarı da bizim elimizde ama unuttuğumuz bir hapishane. Mardin'de yeni şoförlük öğrenen biri, ailesini taksiye bindirip "durun, ses çıkarmayın, vitesi değiştireceğim" demiş — sanki başkalarının susması gerekir vitesi değiştirmek için. Bunun gibi, kendi psikolojik hapishanemizden çıkmak için kimseye muhtaç değiliz; çevremizdeki insanların iyi davranmasına gerek yoktur, çıkmak için kimseden izin almaya da gerek yoktur.

Dünyadaki bütün faaliyetlerin çoğu benlik sayesinde yürüyor — insanları birbirine yarıştırmak, milliyetçilik, din üzerinden üstünlük mücadelesi. Bir ermişe atfedilen söz: "dünya gaflet üzerine ayakta duruyor." Çok meşhur olmuş bir hayvanı düşünün — belgesellerde milyonlarca insan seyretmiş; birisi "artık seni kimse seyretmiyor" dese buna dair hiçbir şöhret algısı yoktur o hayvanda. Hangisi daha doğal?

Her benliğin farklı tetiklenme alanları vardır — birinin takdir edilmesi/edilmemesi, başarı/başarısızlık korkusu gibi. Bir kalıcı yetersizlik (dizinde rahatsızlık olan biri Usain Bolt'la yarışamaz) ile geçici yetersizlik (şu anda yapamadın ama çaba gösterirsen ileride yapabilirsin) ayrı şeylerdir; ego ise "rezil olacaksın" der, anlamsız bir şey. Benliğimizin bize yaşattığı bir zorluğu, acıyı başkalarına yükleriz — biri "başarısızsın" dese bu onun değerlendirmesidir, sen kendine nasıl bakıyorsun asıl mesele budur.

Her birimizin benliği bir veri işletim sistemi gibidir; onu işleyen bir sistemimiz var ve içinde "virüsler" var — yanlış programlar. Negatif bir düşünce zihnimizde doğduğunda önce sormalıyız: bu tamamen bana mı ait? Gelenin kontrolü bizim elimizde değildir, ama onu nasıl işleyeceğimiz elimizdedir. Anne babadan, öğretmenden gelen "sen yapamayacaksın" gibi düşünceler olabilir, ya da hiç sebebini bulamadığımız negatif bir düşünce olabilir. Bir, bu düşüncelerle özdeşleşmemeliyiz. İki, onları doğru işlemeliyiz — zihnimden kötü bir düşünce geçtiyse "demek ki ben kötüyüm" demek yanlıştır, çünkü insan zihnini her daim kontrol edemez, kâinatta büyük bir etkileşim sistemi var, her şeyden etkileniyoruz.

Bazen hiç sebebi olmadan pozitif düşünce ve duygularla da yaşarız — bütün varoluşla etkileşim içindeyiz çünkü, bir nevi ağ gibi. Ama bu kafayla cennete gitsek dahi "onun köşkü benden iyi, ben daha çok hak etmiştim" diye dedikodu yaparız muhtemelen — demek ki bu düşüncelerle, bu algıyla manen yol almak diye bir şey yoktur.

Manen yol almak için tavsiye: benliklerini fark et ve kirli olanları temizle. Bu kadar. İslami gelenek buna "tahliye" demiş — negatif şeylerin birer birer temizlenmesi. Tuzlu bir yemek yaptığın tencereyi temizlemeden tatlı yapamazsın. Önce negatiflikleri görmek — çünkü bunlar kişiyi yol almaktan alıkoyar, ya da bir süre yol alırsın sonra tetiklendiklerinde bütün aldığın yolu geri gidersin. Bir dağa tırmanırken karıncadan korkuyorsan, önüne bir karınca çıktığında kendini bırakabilirsin — en aşağı düşersin.

Bu negatif damarlar doğuştan var değildir, potansiyel olarak vardı; doğar doğmaz kimse nefret etmiyor, öfkelenmiyor, kıyaslama yapmıyor. Bunlar sonradan olumsuz tetiklenmelerle ve farkındalık eksikliğiyle ortaya çıkmıştır, asli, kökensel nitelikler değildir. Hz. İsa'nın "çocuklar gibi olmadan Tanrı'nın melekûtuna giremezsin" sözü buna işaret eder. Kur'an'ın bir ayetinin mealiyle: iyi şey kökü sağlam bir ağaç gibidir, kötü şey yüzeysel toprağa kök salmamış bir şey gibidir. Bu negatif damarlar sanıldığı kadar derin köklü değildir; iyi bir dikkatle bertaraf edilebilirler. Burada temel şey, kendini yargılamadan ama samimi bir dikkatle çalışmaktır.

İnsanın psikolojik esnekliğini yitirmesi, romatizmal bir hastalığın eklemleri tutması gibidir — biri seni eleştirdiğinde "seni ilgilendirmez" demek otomatik ve sığ bir tepkidir; gerçekten haklı bir yan olup olmadığına bakmadan. Bu sığlık, hayattaki iletişim problemlerinin, çatışmaların çoğunun sebebidir. Psikolojik detoksa biyolojik detokstan çok daha fazla ihtiyacımız var — yanlış düşünce, duygulanım ve davranış kalıpları birer zehirdir.

Yunus Emre'nin "sen derviş olamazsın" dediği şiiri buna işaret eder — vuranı elsiz, sövene dilsiz, kalbini kırana gönülsüz olmadıkça derviş olunmaz. Derviş olmanın şartı önce negatif kirlerden arınmaktır; zikir yapmak, sohbete gitmek, kitap okumak bunlardan sonra makbuldür. Ebu Zer, Bilal-i Habeşi'yi rengi yüzünden hafifçe küçümsediğinde peygamber "sende cahiliyenin bir damarı mı kalmış" demiş; Ebu Zer hemen "doğru söylüyorsun ya Resulallah, başımı yere koyacağım, Bilal üzerine bassın, ancak o zaman kendimi affederim" demiş — bir negatif damarı gördüğünde bunu savunmadı, kabul etti.

Bir düşünce, duygu veya davranış kalıbı bir vagon gibidir; benlik lokomotiftir. Ona lokomotif olmadığın sürece o vagon durur, çürüyüp gider. "Ben çok alındım, haklıyım, ben de böyle yaparım" dediğinde ona lokomotif olmuş, benzin vermiş olursun. Ona enerji vermeyeceksin — "içimde alınmış bir benlik var ama o ben değilim" diyeceksin.

İnsan manevi yola psikolojik benliklerle başlar — ama hangi benliklerle başladığına dikkat etmeli. Rahatlık arayan, duygusal denge arayan bir benlik olabilir; pozitif duygu, pozitif düşünce oldu, insanlar hürmet gösterdi, güzel arkadaşlar oldu — "tamam, daha ne arıyorsun" diyip orada kalabilir kişi. Ama bütün psikolojik benliklerin nihai hedefi psikolojik rahatlıktır; manevi yol ise "bu benim son nihai vatanım değil, daha üst bir varoluşa geçmeliyim" der.

Tekkeye sırf yemekleri güzel olduğu için gelen, iyi arkadaşlar için gelen, başkalarına satmak için bilgi öğrenmeye gelen ("biz uçuyoruz, Hallaç Enel Hak demiş" diye gevezelik eden) örnekleri var — bunlar kendine onun üzerinden bir kimlik üretiyor. Niye yola giriyorsun? Benliğinden kurtulmak için. Manevi yol, psikolojik benliğe rağmen olan bir yoldur; yola giren kişi bulacağı hazinenin ne olduğunu bilmez ama bulanlar bulmuştur — bu hazine, psikolojik benliğin tahayyülünün ötesinde bir şeydir.

Bazen kişi kendi negatifliğini fark etmez, o yolu daha önce kat etmiş insanlar işaret eder. Manevi bir makam arzu etmek de bir fitnedir, aldatıcı bir duraktır; "vasıl olmak" bütün isteklerden, korkulardan kurtulmaktır — nefsani hüzün ve korku yoktur artık (Kur'an: "Allah'ın velileri için korku ve hüzün yoktur").

Her mümin Allah'ın velisi midir? Mümin yola girdiğinde potansiyel velidir; hakiki veli, o potansiyelin fiil hâline gelmiş hâlidir — her çınar tohumunda çınar vardır ama her tohum bir çınar ağacı değildir. Sen benlik perdesini kaldırdığında içindeki evliya ortaya çıkar; benlik evliyalaşmaz. Allah'a inanmak, kendindeki ilahi öze, sonsuzluğa inanmaktır — yoksa "hepimiz aynı beden ve psikolojik yapıya sahibiz" diyorsan, inanan ile inanmayan arasında ne fark kalır?

Hz. Yusuf en zorlu anında "ya Rabbi canımı al" demedi; en mutlu anında, Mısır'ın azizi olduğunda "beni Müslüman olarak vefat ettir, beni salihlerin arasına kat" dedi — dünyanın gülümsediği anda bile "bunlar benim için asli değil, ben ebedi özümü unutmuyorum" dedi. İman edenle imanın idrakine varmayan arasındaki fark budur.