Ders Sonrası - Günah, Benlik ve Dünya-Ahiret Dengesi

Günah, kişinin yolda güvenle ilerlemesine engel olan şeydir. Kişinin yol almasına engel olan, ya da yolda onu güvende tutmayan, ya da yoldan çıkmasına sebep olan şey günahtır. Mesela bir insanın dünyaya tamah etmesi günahtır. Neden? Çünkü bu, kişiyi yolundan alıp en azından yolda geciktirir. Günah, yolda olan insan için böyledir; yolda olmayan insan için durum farklıdır.

Bu niye günah? Şuna benzer: Bir kişi İstanbul'dan Ankara'ya gidecek, buna göre yol alması lazım. Ama öyle bir hedefi olmayan biri için Edirne'ye doğru gitmek günah değildir; oysa Ankara'ya gitmesi gereken biri için Edirne'ye doğru gitmek günahtır. Dolayısıyla kişinin bir hedefi, bir yolu varsa, o yola engel olan, o yolda onu güvende tutmayan ya da o yoldan çıkmasına sebep olan şey günahtır. Yolu unutturan şey de günahtır; yani ruhaniyete giden yolu engelleyen her şey günahtır.

En derin anlamda, Rabia'nın (Rabiatü'l-Adeviyye) şöyle dediği anlatılır: Kendisine "Ben bu kadar ibadet ettim, bir ara kaçırdım, ne yapayım, ne tavsiye edersin?" denildiğinde, "Senin benliğin sana günah olarak yeter" demiş. Şimdi görüyorsunuz, günah kavramının dereceleri var. Dolayısıyla günah dediğimiz şey, kişinin sürecine göre değişen bir şeydir.

Mesela birine, üçkağıtçı, yalancı, iyi olmayan birine dersin ki: "Bak, şu insana yardım et, şu fakire para ver, Allah sana büyük nimetler verecek, işte şunu bunu verecek." Bu, onun için uygun bir sözdür. Ama aynı sözü, maneviyata dair bir farkındalık yolunda ilerleyen bir insana söylersen, yanlış bir şey söylemiş olursun. Hatta o insana şöyle dersin: "Bak, sen bir şeyler veriyorsun ama bunları veren aslında sen değilsin; bunu kendine mal etme, çünkü veren sen değilsin." Ama aynı sözü öbür adama söylesen, "Zaten veren ben değilsem niye vereyim" der, tepki gösterir, "Ben her şeyi zahmetle kazanıyorum" der. Ama ona diyeceksin ki: "Tamam, bak Allah verecek, sen yeter, şu kötülüğü bırak, vazgeç." Anladın mı? Şimdi bakın, günah meselesinde her şey ne kadar göreceli oluyor.

O zaman bir kişi ihtiyaç sahibi birine yardımda bulunur da bunu kendi hesabına yazarsa ya da bunu benliğine mal ederse, bu eylemi onun için bir günah olur. Bu, kişinin yolun neresinde olduğuna bağlıdır. Daha ileri gitmiş birine dersin ki: "Tamam, yardım et ama bunu kendine mal etme, Allah'a emanet et." İhtiyaçtan, geçici istekten ve benlikten arınma aslında bizim asıl hedefimiz değildir; bizim asıl hedefimiz Allah'ı daha çok istemektir. Bunlar asıl hedef değil, ara hedeflerdir.

Gerçekten böyle doğmuş ya da böyle olmuş, karşılıksız veren insanlar da vardır. Ama böyle bir çaba, bir minnet göstermek de aslında koca bir benlik sayesinde olabilir; bizim her tavrımız bu tarzda olabilir, çünkü kıyas yapmak da bir benlik tavrıdır.

Haksızlık ediyor diyenler olur; mesela peygamber soyundan birine, "Abdülkadir Geylani daha çocukken Ramazan ayında annesinden süt emmemiş" derler. Bu onun kendi deneyimidir. Bir başkası belki binlerce günahın içinden çıkıp arınacaktır; bu da onun deneyimidir. Bu konuda kıyaslama yapmak da başka bir benlik biçimidir. Dolayısıyla insan kendi sürecinde yol alır; onun için takdir edilen deneyim biçimi budur ve bu onun için en güzel deneyimdir.

Burada insana düşen en temel şey, nerede olursa olsun, ümitsizlik, karamsarlık ve acelecilik tuzağına düşmemektir. İnsan bu konuda sakin olmalı, acele etmemelidir. Sanki Allah'ın elinde bir düdük varmış da "Tamam, süre bitti, herkes olduğu yerde dursun" diyecekmiş gibi değildir; öyle bir şey yoktur. Bu konuda kendimizi toparlamamız gerekiyor. Ama bu, "boş vermek" anlamına gelmiyor. Yine de "Bu yaşıma geldim, ne yapacağım, ne edeceğim, düdük çalarsa yarın ne olacağım" diye düşünmenin de bir anlamı yoktur.

Maneviyatta önemli olan şudur: nerede farkındalık kazanıyorsan, orada elinden gelen gayreti göstereceksin; sakin bir şekilde, Allah'a tevekkül ederek, karamsarlığa ve ümitsizliğe kapılmadan. Çünkü bu yol bir ümitsizlik ya da karamsarlık yolu değildir. Sahibi Allah olan bir yolu, karamsarlık ve ümitsizlik yoluna çevirmeye çalışmak yanlıştır.

O zaman, biraz önce sorulduğu gibi, günah nedir? Ümitsizlik en büyük günahlardan biridir; bu anlamda büyük bir günah olarak değerlendirilir. Ancak kâfirler ümidi böyle sanır; oysa insanlar bunun farkında değildir - Allah'tan ümit kesmek büyük bir günahtır. İnsan şunu anlamalı: senin yol almanı, manevi idrakini, yol sürecini kesen her şey günahtır. Ümitsizlik günahtır, karamsarlık günahtır; bu tür her türlü negatif hâl, özünde yolun günahlarıdır. Yolun sevapları ise ümitli olmak, şevkli olmak, ne kadar düşerse düşsün tövbe etmektir. Yolun kendine has bir kıvamı vardır; bu negatif hâller kişiyi yolda engelleyen şeylerdir. O yüzden Kur'an insanı ümitsizliğe karşı, karamsarlığa karşı, aceleciliğe karşı uyarır; kişinin dünyada yaşadığı acılara boğulmaması, acıların içine düşmemesi için birçok örnek verir.

Dünyada yaşadığın hiçbir şeyi abartma; hepsi bu dünyanın sınırlı gerçekliği kadar gerçektir. Şöyle bir örnek verilir: Uyuyacak birine, "Şimdi uyuyacaksın, rüya göreceksin, ne görürsen gör, bil ki rüyadır" dersin, değil mi? Bu dünyada da ne yaşarsan yaşa, hakiki olana nazaran bunun bir rüya olduğunu bil. Dünya seni ne kadar sarsa da, mutluluğuna da aldanma. Dünyanın getirdiği mutluluklarda da bir tuzak vardır; sanki bir şey bulmuşsun gibi hissedersin: "Ben buldum" dersin. Neyi buldun? Milyonları, milyarları, dolarları bulabilirsin; sana tapan bir eş bulabilirsin. Bunları bulduğunda bir şey bulduğunu zannedersen, dikkat etmen gerekir; çünkü sen bir rüyanın içindesin. Senin gerçekten bulacağın şey bunlar değildir. Dolayısıyla rüyanda cennet gibi bir yerde olsan da, kâbus görsen de, ikisi de rüyadır.

O yüzden Kur'an, "Onlar Allah ile sevinsinler" der. Ben de "Allah'ı bulduğumda bir şey buldum" diyeceğim; yoksa Arşimet'in "Buldum!" diye sevinmesi gibi olmasın. Bunlar dünyanın sınırlı gerçekliğidir.

"Hocam, aslında o zaman cehennem, insanın içindeki ruhaniyetin bittiği nokta değil mi?"

Tabii ki. Cennet de o zaman ruhaniyete ulaştığımız, kendimizi tamamen öz olarak ruhaniyete verdiğimiz noktadır. Bir ifade olarak söylemek gerekirse: Allah neredeyse cennet oradadır; kişi Allah ile ise cennettedir, Allah'tan gafil ise cehennemdedir. Onun için Kur'an hiçbir zaman ne kişinin dünyada nimetlendirilmesi konusunda ne de zorlukla sınanması konusunda abartılı tavırlara müsaade etmez.

Kur'an kimseyi, mesela "bak adam çalışmış, etmiş, öyle bir ekip kurmuş, insanları etkiliyor, işte başarı öyküsü" diye yüceltmez. Hangi başarı öyküsü? Bilgi mi başarı öyküsüdür? Yoksa Cüneyd-i Bağdadî'nin, Bayezid-i Bistamî'nin, Abdülkadir Geylanî'nin öyküsü mü? Eğer başarı öyküsü arıyorsan, git ona bak. Birisi çıkıp arka sokaklardan büyük bir yıldız olmuş; bu bir başarı öyküsü sayılıyor. Ben bir insana bu gözle bakıyorsam ve bunu bir başarı olarak görüyorsam, şunu sormalıyım: Bunu başarı olarak gören kim? Öz benliğim mi, yoksa başarı konusunda kompleksi olan bir benlik mi? Anlatabiliyor muyum? Uyanık olmak lazım.

Bugün teknolojinin insanlara dayattığı şey de biraz önce söylediğimiz gibi, başarıya ilgiyi artırıyor. Arkadan gelen neslin de bu şekilde yetişiyor olması, tamamen ruhaniyetten uzaklaşıp benliğine sarılan bir toplumun ortaya çıkmasında etkili mi, değil mi? İşte o başarı öyküleri, yanıltıcı hedefler, yanıltıcı idealler, yanıltıcı örnekler insanların önüne konuyor. Burada şunu eleştirmiyoruz: adam bir şirket kurmuş, çalışmış; bu kötü bir şey değil. Ama insanın hakiki tatmini, hakiki muvaffakiyeti, kendi hakikatine dair farkındalığıdır. Temel mesele budur. Bu olmadığı müddetçe hiçbir şey değer ifade etmez.

Kur'an dikkat edin, hiç kimseyi bu anlamda örnek göstermez. Mesela Firavun'u ele alalım: adam çalışmış, çabalamış, Mısır'ın en üst yöneticisi olmuş. Ya da Karun: hazinesini taşıyan develerin sayısı kırk taneymiş. Kur'an bunu "ne güzel, siz de böyle olun" diye mi anlatıyor? Hayır. Neden anlatmıyor? Çünkü insanın hakiki gayesi, hakiki süreci bu değildir. Ne Mısır'ın hâkimiyeti kalır, ne Karun'un hazineleri; hepsi bu dünyada, toprakta kalır. Dolayısıyla biz de bugün hangi konuda yanıltılıyoruz diye düşünmeliyiz; hakiki hedef konusunda yanıltılmış oluyoruz.

Bir benlik çıkıp der ki: "Bunlara kim kıymet veriyor? Ermiş olsan kim sana hürmet edecek?" Tabii hürmet edilen ermişler de vardır; ama kimin hürmet ettiği de ayrı bir konudur, orada meselenin neresi olduğu tartışılır. Kâmil bir insanın dünyaya dair bir beklentisi, arayışı, arzusu olabilir mi?

İşte tam burada Peygamberimiz'in verdiği cevap devreye giriyor. Hazreti Ömer, Peygamberimiz'e şöyle demişti: "Ya Resulallah, işte Mısır'ın, İran kisrasının yattığı yataklara bak; sen Allah'ın Resulü ve sevgilisisin, nasıl bu hasırın üzerinde yatıyorsun, omzunda iz çıkıyor." Peygamberimiz onu hemen uyardı. "Allah büyüktür, önemli değil, o da verir" gibi bir şey demedi; öyle bir şey demedi. Bunun yerine dedi ki: "Ya Ömer, bırak, dünya onların, ahiret bizim olsun." Yani "bunun bir önemi yok, bana böyle bir kıyaslama yapma; bu kıyasın hiçbir değeri yok" demek istedi.

"Sen ne biliyorsun, peygamber hasırda yatarken Allah'ın kucağında gibidir; öbürü kuş tüyü yatakta yatarken mi mirac yapıyor? Sen o gece peygamberin nasıl uyuduğuna, o uyurken Allah'la ne halde olduğuna bakmalısın; yoksa dışarıdan zahiren bakıp, adam kuş tüyü yatakta rahat yatıyor, öbürü hasırda yatıyor, kötü mü diyeceksin? Öyle dersek nereden bakmış oluruz? Böyle bakan benlik acaba nerededir; özde midir, yoksa dışarıda mıdır?"

Bu yüzden Hz. Peygamber hemen ona bu farkındalığı hatırlattı; en ufak bir yerinden bile geri adım atmadı. Çok keskin, çok mühim bir cevaptı. Buradaki mesele, Peygamber'in dünyayı hiç önemsememesi ya da dünya için hiç çaba göstermemesi, Allah'ın rızası istikametinde çabalamaması anlamında değildir. "Dünya her şeyiyle onların olsa, ahiret ve ruhaniyet de bizim olsa, biz herhangi bir mahrumiyet duymayız" demek istemiştir. Mesele bu kadar büyük, kesin, açık ve nettir. O yüzden bu cevap çok mühim bir cevaptır.

Peygamber, Hz. Ömer'i daha derin bir farkındalık istikametinde hemen uyarmış, o da bunu hemen anlamıştır. Hz. Ömer "Ya Resulallah, ama olsa fena mı olur?" dememiştir; eğer öyle deseydi, muhtemelen daha keskin bir cevapla karşılaşırdı. Hz. Ömer, cevabın kastını doğru anlamıştır. İslam tarihinde böyle bazı soru-cevaplar vardır, çok önemli bir şeye işaret ederler; onları doğru anlayabilirsek çok önemli bir temel edinmiş oluruz. Belki de Mekke döneminde verilen bazı cevaplar gibi, birbirine anlatıldığında çok önemli hâle gelen cevaplardır bunlar. Eğer bunları gerçek anlamıyla kavrayabilirsek, dinin ve maneviyatın ne olduğuna dair önemli bir şey elde ederiz.

Bu söz çok yaygın biliniyor, ama şunu anlamak lazım: bunu hakiki anlamda anlayacak olan şey öz benliktir. Diğerleri anlamaz; bu ciddi bir süreç gerektirir, anlaşılması için. Burada şunu anlamamız lazım: dinin en asli, en kemal hakikatlerini ancak ruhani düzeyde tam olarak aydınlandığımızda tam olarak anlayabiliriz. Yoksa biri çıkıp "Ben bilmiyorum, olsa fena mı olur?" gibi bir cevap üretebilir; bu, meseleyi anlamadığından kaynaklanır.

Peygamberimiz'in tarihini okuduğumuzda görürüz ki, Peygamber'in önünden aslında birçok imkân geçmiştir ama temsil ettiği misyon gereği bunlara hiç dokunmamış, hepsini dağıtmıştır. Peygamber sarayda da yaşasa fark etmezdi; ama biz sarayda olsak, "sarayda böyle konuşmak kolay, bizim gibi olsa böyle yapar mıydı" derdik; öyle demeyelim diye, bize olan merhametinden dolayı Allah, Peygamber'e o imkânı vermemiştir; Peygamber de zaten onu tercih etmemiştir. Yoksa Peygamber kırk odalı bir sarayda da yaşasaydı, hiçbir şey değişmezdi. Tabii Allah bazı peygamberlere de böyle imkânlar vermiştir; mesela Hz. Süleyman'a böyle bir imkân verilmiştir. Demek ki böyle de olunabilir, hem böyle olunup gene de olunur.

Burada şu var: ahir zaman peygamberi olarak Peygamberimiz bu konuda böyle bir misyonu tercih etmiştir, ve ona tabi olan insanların da bu misyon üzerinden ürünleri/örnekleri olmuştur. Yani aslında bir müminin bu konuda hassas olması, Allah'ın ona verdiği imkânı yine Allah'ın istediği istikamette kullanması gerekir.

O konuda ermişlerin, enbiyanın durumu farklıdır. Allah'ın çok maddi imkân verdiği ermişler de vardır. Ama bunlar bu imkânları kendi hayatlarında hiçbir zaman kendileri için kullanmamışlardır. Mesela Hz. Osman, Allah'ın verdiği maddi zenginliği, gerektiğinde savaşta insanlara yardım etmek için, ihtiyaç sahiplerine vermek için kullanmıştır.

Bahsi geçen kişi, meydanlarda konuştuğunda insana çok mantıklı geliyor; ilkesizliği bile çok mantıklı sunuluyor, çok mantıklı. Rol yapmasa çok inanılır bir şey olurdu. Söylediği şeylerin belki yüzde sekseni doğrudur. Peki o zaman problem nerede? Sorun tam olarak çözülemiyor. Sorun şu: samimi olmak. Bizde bir söz vardır, azar azar verip verip, sonunda kişiyi bir yere getirir; en son öyle bir ego, öyle bir benlik yansıması yapıyor, öyle şeyler söylüyor ki kişiyi çok daha güçlü bir ego tuzağına düşürüyor. Ama samimiyeti yok. Mevlana'yı, tüm tasavvufu, kadim öğretileri, Budizmi, her şeyi kullanıyor. Çok da zeki. Ama samimiyeti yok.

Ben şunu söylüyorum: Krişnamurti değil bu; onun öyle bir açığı yok. Ondan daha ermiş değil ama manevi yol konusunda daha samimi bir adam. Bu, biraz farklı bir benlik algısından kaynaklanıyor. Yani böyle dinleri harmanlayan, herhangi bir manevi öğreticiliği, öğretmenliği reddeder gibi görünüp aslında farkında olmadan ya da bilerek kendisi manevi lider hâline gelen biri. "Kimseyi dinlemeyin" diyor ama herkese bir şeyler anlatıyor. Bu art niyetli değil ama orada ölçüyü kaçırıyor.

Burada şu var: temel mesele, insanın kendisine odaklanmasıdır. Yoksa "birisi ermiş olsa bize faydası olmaz, ermemişse bizden emin oluruz" gibi bir şey değil. Şöyle oluyor: mesela insanlar oturup onu saatlerce dinliyor, kalp açıcı şeyler söylüyor, güzel şeyler anlatıyor. Sonra bir bakıyorsun bambaşka bir şey söylüyor, farklı şeyler öğretiyor. Kalp açıcı şeyler de söylemişti diye, söylediklerini benimseyip o yöne doğru düşmeye başlıyorsun. İşte ayırt edebilmek lazım; ayırt edemiyorsan, o kişiye çok yaklaşmamak lazım. Bir çuvalda sağlam buğday da olabilir, çürük de olabilir. Kişi bunu ayırt edemiyorsa, henüz yeterince yol almamıştır. Ayırt edebiliyorsa, o zaman sorun olmaz. Çünkü dediğim gibi, söylediği şeylerin belki çoğu doğrudur ama kendisi bir yerde yanlıştır. Bu soru da aslında bunu açıklıyor.