Duygu Merkezi ve Psikolojik Sindirim (Kayıt 15)

Bir katılımcı, geçen sefer verilen "iki numara" ile ilgili notları okuduğunu, yalnızlıkla pek konuşmadığını, hatta yalnızlıktan hoşlandığını anlatıyor — hem mesleği öğretmenlik olduğu için hem de tabiatı gereği. Buna karşılık şu ayrım yapılıyor: uzun süre yalnız kalabilmek ile tabiaten yalnızlığı sevmek ayrı şeylerdir. Güçlü bir kanadı olan biri yalnızlığı daha kolay tolere edebilir; güçlü bir kanadı olmayan biriyse kolay kolay yalnız kalamaz. Örnek olarak, eskiden bir apartmanda kalabilen ama sonradan ayrı bir apartmana taşınıp kimseyle komşuluk kuramayan ve bu yüzden yalnızlığın kendisini ciddi şekilde etkilediği bir tanıdıktan bahsediliyor.

Güçlü bir kanat, kişinin sivri köşelerini yumuşatır, daha rasyonel bir denge sağlar. Duygusal tarafına hoşlanmayan bir kanat da olabilir — duygusallığın olumsuz sonuçlarını yaşayınca "keşke bu kadar duygusal olmasaydım" denir ama bu istemli bir şey değildir. Temelde varsa, bunu aşmak uzun bir çalışma ve dönüşüm gerektirir; hedef duygusuzlaşmak değil, duygu merkezinin doğru bir istikamette, olumlu-olumsuz aşırılıklardan kurtulmuş şekilde işlemesidir.

En zor kontrol edilebilen merkez duygu merkezidir; zihni yönlendirmek nispeten kolaydır ama duygu merkezini yönlendirmek daha zordur, çünkü duygu çok hızlı ve ani ortaya çıkar. Hintliler bunu şöyle anlatır: fevrileşmiş bir fil insanlar tarafından kontrol edilemez; onun yanına iki fil getirilir, o iki fil ortadaki fili hafifçe sıkıştırır — ezmek için değil, aşırı kontrolsüzlükten kurtarmak için. Duygu merkezinin yanına da doğru eylem ve doğru düşünce getirilmelidir; ama gerçekten asi bir at gibidir duygu merkezi.

Burçlarla bazı kişilik tipleri arasında özellik benzerliği kuruluyor — burcun kendisiyle değil, özellikleriyle ilgili bir benzetme bu. Koç burcu sekize, Terazi burcu altıya, Boğa burcu dokuza benzer özellikler taşır deniyor; İkizler burcunun özellikleri yedilere daha yakın bulunuyor. Bazı eşleştirmeler tam hatırlanamadığı için netleştirilemiyor.

Üçlerle dörtler arasındaki ilişkiye de değiniliyor: üç kanadı çok güçlü bir dört, sosyal hayatında üç gibi davranabilir — imajlı, gösterişli — ama yazılarında bir dört gibi kalabilir. Örnek olarak "Aklınla hisset, kalbinle düşün" kitabının yazarı bir çocuk psikiyatristinden bahsediliyor; hayatında ve sosyal ilişkilerinde üçlük yaparken yazılarında asıl dörtlüğünü ortaya koyduğu belirtiliyor.

Bir yorumcunun söylediği bir söz aktarılıyor: insanın iki tane sindirim sistemi vardır — biri bildiğimiz maddi bedenin sindirim sistemi, biri de psikolojik yapımızın sindirim sistemi. Maddi sindirimde dışarıdan yiyecek alınır, organlar ve enzimler bu yiyeceği parçalar, ihtiyaç olanı birleştirir, gereksiz olanı atar. Bu, psikolojik sindirime çok güzel bir yansıma sunar: dışarıdan aldığımız izlenimleri, olayları da benzer bir mekanizmayla "sindirmemiz" gerekir.

Sorun şu ki çoğu zaman tek bir organla, yanlış bir organla sindirmeye çalışıyoruz. Mesela birisi bizi görmezden geldiğinde, bunu duygusal merkezimizle sindirmeye çalışırız — ama duygusal merkez onu sindiremez; başka bir "organ" (mesela akıl, mesela idrak) devreye girmelidir. Tıpkı bazı yiyeceklerin midede, bazılarının on iki parmak bağırsağında sindirilmesi gibi.

En temel yanlış sindirim şeması şudur: "Bana böyle davrandı, ben bunu hak etmedim." Sanki hak etmediğimiz hiçbir şeye maruz kalmamamız gerekiyormuş gibi bir sindirim organımız var — ama böyle bir şey yok. İzlenimler geliyor ve biz hiçbirini sindiremiyoruz: "bunu da hak etmedim, şunu da hak etmedim, üstelik ben şunları hak ettim" diyerek tam bir sindirim bozukluğu yaşıyoruz. Bu çatışmayı doğuran da yanlış bir şeyle o izlenimleri almamızdır.

Bir katılımcı kendi örneğini paylaşıyor: değer verdiği insanların onun bu hassasiyetini kötüye kullanması karşısında bir taşma noktasına geldiğini, o hale saygısızlık olarak baktığını anlatıyor. Buna cevaben: "Saygı gösterilmeli, hassasiyetlerime dikkat edilmeli" gibi bir sindirim şeması var — ama bu nereden çıkıyor? Hayata böyle bakıldığında birçok şey sindirilemez hale gelir.

Bir kişinin hassasiyetlerini bilip de dikkat etmeyen birine "beni küçümsüyor, umursamıyor" demek de aynı sindirim bozukluğunun bir versiyonudur. Biz bir noktaya geliriz ve sindirim sistemimiz katılaşır, esnekliğini yitirir: "küçümsenmeye tahammül edemiyorum" ya da "umursanmamaya tahammül edemiyorum" dediğimizde aslında "bu hayatı taşıyamam" demiş oluruz. Hâlbuki hayat üzerimize gelmeye devam eder.

Bunun bir benzetmesi: "ben protein sindirebilirim ama karbonhidrat sindiremem" diyen biri düşünelim. Yediği yiyeceklerin içinde karbonhidrat da vardır — ne yapacak? Ya protein ona zarar verecek ya da sindirilmeden atılacaktır. Bizde çok yanlış şekillenmiş bir psikolojik sindirim mekanizması var; sadece bize duyarlı, bize hassas, ihtiyaçlarımıza uygun bir dünya arıyoruz. Mesela ölümü sindiremiyoruz, çünkü onu anlamlandıracak idrak enzimlerimiz yok; mahrumiyeti, eksikliklerimizi sindiremiyoruz. Çok sindiremeyince "depresyona girdim" deniyor — depresyon aslında amiyane tabirle psikolojik bir kabızlık ya da ishaldir; bir tıkanma meydana gelir.

Kâmil insan her şeyi sindirir — bu, her şeyin doğru veya uygun olduğu anlamına gelmez; sadece onu sindirebilecek bir idrake sahip olmak demektir. Bir başka örnek: "tepki vermezsem kendime saygımı yitiririm" düşüncesi de ayrı bir sindirimsizlik ve ego tuzağıdır. Cevap vermemek, kendine saygı yitirmek anlamına gelmeyebilir; karşıdaki çok duyarsız, kapalı bir insansa, ona cevap vermemek hem onun hem sizin için en güzel cevap olabilir.

Bir arkadaşın "Allah'a haksızlık ediyor, görevini kötüye kullanıyor gibi geliyor, kötülerin her işi yolunda gidiyor, bu nasıl bir adalet?" şeklindeki serzenişine dair bir örnek anlatılıyor. Kendimize göre bir adalet duygumuz var ve bunu Allah'a mecbur addediyoruz. Hoşa giden bir sufi yorumu paylaşılıyor: "Allah, peygamberin daha o doğmadan babasını, beş-altı yaşındayken de annesini vefat ettirdi; çünkü onun hiçbir şeye değil, doğrudan doğruya kendisine dayanmasını, tevhidin idrakinde olmasını istedi." Böyle bir adalet, bize alışık olduğumuz "iyi bir anne-baba" kıyaslamasından çok daha derin bir hikmet taşıyabilir.

Bunu temel bir kavram, bir hayat travması hâline getirmek yanlış bir yerden bakmaktır. Örneğin maruz kalınan bir kötülük, kişinin ruhunda var olan iyilikle cevap verme potansiyelini açığa çıkarabilir — o zaman uğranılan şey kötülük mü iyilik mi, tartışılır hâle gelir. Mesele, hayatı kendi tanıdığımız, sindirebileceğimiz şekle daraltmaya çalışmak yerine onu olduğu gibi hazmedebilmektir. İkili ilişkilerde de insanlar kafalarında bir "ideal muhatap" şekillendirip "ancak böyle biriyle olabilirim" derler — hâlbuki daraltmaya gerek yoktur, hayati bir mesele değilse başka biçimde de geçinilebilir.

Sindirim gücü kişiden kişiye değişir; sekizler ve gerçek evliyaullah her şeyi sindirebilecek bir mahiyettedir çünkü olayın nereden geldiğini, hangi hikmete hizmet ettiğini idrak ederler.

Fiziksel şiddet örneği tartışılıyor: bir kişi dövmekten rahatlıyor olabilir, ama "benim bedenim buna dayanmıyor, kusura bakma, hakkını helal et" demek mümkündür — bu, katlanmak değil hazmetmektir. Bizi çürüten şey fiziksel acının kendisi değil, ona yüklediğimiz algıdır. Burada "katlanma" değil "hazmetme" kavramı kullanılıyor, çünkü katlanılan şey bir gün taşar; hazmedilen ise gerçekten dönüştürülmüştür.

Bir ev arkadaşlığı hikâyesi anlatılıyor: aynı evde kalınan biri, anlatıcıyı yemeğine zehir kattığını iddia ederek suçluyor, günlerce ısrarla sorguluyor. Anlatıcı rahatsız olmuyor çünkü olayla bir alakası olmadığını biliyor; sadece bu kişinin bu paranoyayı aşamayacağını gördükçe evi ona bırakıp taşınmayı tercih ediyor — herhangi bir kırgınlık, dargınlık olmadan. Sonrasında ilişki normale dönüyor. Buradaki mesele: beni rahatsız edecek bir şey yoksa (fiziksel tehlike gibi açık bir durum hariç), "bana nasıl böyle düşünürsün" demek anlamsızdır — bunlar psikolojik hazımsızlık örnekleridir.

Psikolojik şiddet örnekleri de ele alınıyor: bir eşin "sen hiç güzel değilsin, dışarıda bir sürü güzel kadın var" demesi elbette kaba ve yanlıştır, ama bunu "kadınlık gururumu zedeledi" diye derin bir yaraya dönüştürmek yerine "istersen ayrılalım" gibi sakin bir cevap verebilmek mümkündür. Mesele karşıdakinin haklı olup olmadığı değil, bizim onu ne ile, nasıl bir tarzda sindirdiğimizdir. Kimse bizde olmayan bir şeyle bizi tanımlayamaz; birinin bir iddiasına önce "haklı bir tarafı var mı" diye bakılır, varsa teşekkür edilir, yoksa bu onun kendi yanlış algısıdır — hazmedilmeyecek bir şey yoktur.

Kaba bir söze cevap vermeyişimiz bazen "haysiyetim buna cevap vermeye engel oluyor" diye açıklanır — bu gerçek anlamda ruhun haysiyetidir. Ruhun kıymetini bilip ona bir perde oluşmasın diye dengemizi koruruz. Nefsin haysiyeti ise farklıdır; orada nefis ruhun haysiyetini gasp eder. Haysiyetten bahsedeceksek bu perspektif içinde bakmalıyız.

Uzak bir yerden gelen bir bedevinin peygamberden bir şeyler istediği, verilenin yetmediğini düşünüp "adil ol ya Muhammed" dediği ve peygamberin boynunda iz bırakacak kadar sert davrandığı bir olay anlatılıyor. Peygamber buna hiçbir reaksiyon vermiyor, tebessüm ederek bedeviyi Beytülmal'a götürüyor, ihtiyacını fazlasıyla karşılıyor ve "tatmin oldun mu" diye soruyor. Bedevi de dışarı çıkarken sahabelerin önünde memnuniyetini dile getiriyor.

Burada peygamberin haysiyeti yok değildir; ama o, olayı sindirmemezlik göstermeden, adamın hâlini (belki geçim kaygısı, belki psikolojik bir ihtiyaç) fark ederek en uygun mukabeleyi buluyor. Bu, insan fıtratının bir erdemi olarak gösteriliyor — peygamberlik makamından bağımsız, herkesin içinde olan ama çoğu zaman açığa çıkaramadığı bir erdem. "Ben cömertim", "ben merhametliyim" gibi bir kimlikle özdeşleşmemek önemlidir; biri "sen merhametsizsin" dediğinde kişi kendini o vasıfla özdeşleştirmemişse rahatsız olmaz, sakin bir şekilde "bu kanaate nasıl vardın" diye sorabilir.

Bu öğretinin temel başlangıç noktası, insanın özü itibarıyla iyi olduğudur. Ancak kısa bir zaman içinde psikolojik bir düzenek bu özün yerini alır ve biz reaksiyonel bir mekanizma hâline geliriz. Mesele bunun tekrar asli hâline döndürülmesidir — bir düşüş ve tekrar bir çıkış. Bu öz, gerçek anlamda kaybolmaz, sadece perdelenir.

Bu konuda nesnel bir kanıt üretilemez; herkes kendi tecrübesinde bir kanıt bulur — peygamberlerin ve evliyaların hayatı da bu asli hâlin mümkün olduğunun bir işaretidir. Freud'un "herkes bencildir, herkes çıkarcıdır" gibi tespitlerini destekleyen çok veri olabilir, ama bu gerçeği değiştirmez; insan aslında dünyadaki yolculuğuna hakikati aramak için çıkmıştır — kimi deneyimle, kimi düşünceyle, kimi duyguyla arar. Önemli olan bu arayışı, bu yolculuk bilincini bırakmamaktır; yol bazen uzun sürebilir ama arayışı sürdüren mutlaka bulur.

Geleneksel psikoloji istatistiklere ya da çoğunluğa değil, ilkelere dayanır. Dünyada bu ilkeleri yaşayan tek bir kişi kalmasa bile söylenen şey değişmez — bu bir gerçektir, ama onu yaşayan kalmamış olabilir. Bütün koyunların bir bacağı kesilip üç bacaklı bırakılsa, bu koyunların aslen dört bacaklı olduğu gerçeğini değiştirmez.

Tasavvuf, insanın aslen hakikati idrak edebilecek ve içinde ilahi öz taşıyan bir varlık olduğu prensibine dayanır. Zihnimiz önemlidir ama zihin her şey değildir; zihin merkezleri her şeyin düşünce olduğunu, duygu merkezleri de her şeyin duygu olduğunu zannetme eğilimindedir. Geleneksel öğreti ilkelere, prensiplere ve "primordial" (asli) bir hâle dayanır — insanın asli bir hâli vardır ve şu anki durumundan o asli hâline dönüş yapması beklenir.

İnsan hayatının, hakikati arama yolculuğunun kendisi kutsaldır; gittiği yol her zaman doğru olmayabilir ama yolculuk bilinci kutsaldır. Düşüşler, yanılgılar, reddiyeler, inkârlar bu yol içinde kabul edilebilir şeylerdir — yeter ki arayış bırakılmasın. Mutlaka bulunur, ama yol bazen uzun sürebilir.