Ego Stratejileri, Riya ve Nefsin Dişil Tabiatı

Belli bir düzeyde daha makul, daha objektif bir savunma tarzı kurulabilir; bunun iki temel şartı vardır. Bir, karşındakine zarar vermemek — o "hayır"ın muhalefet olsun diye söylenmediğini hissettirmek. İki, kendin için taşıyamayacağın bir yük yüklenmemek. Biri seni incitici, küçümseyici bir şekilde konuşursa önce bakacaksın: bunu psikolojik bilinçle mi karşılıyorum? Eğer öyleyse, asıl tehlike karşıdan değil senden gelir — "beni çok küçümsedi" dersin, halbuki gerçekte öyle bir durum yok. "Sen böyle konuşuyorsun ama bu sana yakışmaz, böyle bir diyalog ikimize de yakışmaz" diyebilirsin; bu bir savunmadır ama saldırı değildir.

Bugün hayatta yaşanan şey aslında egoların savaşıdır — kadın-erkek savaşı, işçi-işveren savaşı, sınıf savaşı özünde yoktur; bütün bu organlar egonun kullandığı malzemedir. Bir ârif savaşırken bile barış içindedir — dışsal düzeyde mücadele edebilir ama içeride huzurludur. Ârifin psikolojik benliği ona hizmet eden bir alet hâline gelir, ama ârif ona hiçbir zaman "ben" demez. Peygamber bir savaşı kazandığında "ben kazandım, kâfirleri yendim" demez, yenilse "ben yenildim" demez. Ârif niçin savaşır? Kötüyü azaltmak, iyiyi arttırmak için — kendi krallığını inşa etmek için değil; Hz. İsa'nın ifadesiyle "Tanrı'nın krallığı içinizdedir." Mekke, Kudüs Darüsselam (huzur yurdu) değildir; onların Darüsselam'ın yeryüzündeki iz düşümü olduğu, aslın kalpte, özde olduğu anlaşılmalıdır.

Manevi dönüşümdeki en temel engel, psikolojik benliğin kendini hem gerçek kimliğimiz hem de gerçek koruyucumuz olarak imâ etmesidir — "ben olmazsam sen yaşayamazsın, seni küçümseyen insana karşı gurur ve kibirle karşılık ver" der. Bu strateji bazen dışa yönelimli (saldırgan), bazen içe kaçıcıdır (bazı mizaçlarda kendine acıma, aşağılık kompleksi gibi) — ikisi de eşit derecede yanlıştır. Kendini küçümsemekle büyük görmek arasında, kendini suçlamakla tertemiz görmek arasında bu düzeyde hiçbir fark yoktur; her ikisi de ego stratejisidir.

Mevlana'nın deyimiyle buna "benlik duvarından bir kerpiç indirmek" denir — çocukluktan itibaren (2-3 yaşından itibaren) inşa ettiğimiz bu duvarı, kerpiç kerpiç indireceğiz, ta ki arkasındaki nur görünsün. Babaannenin "kötü söz sahibine aittir" sözü ise bir benlik duvarı değil, irfani bir bilgidir — bu, kadim geleneklerde var olan bir prensiptir.

Bediüzzaman "nefsini seviyorsan onu terbiye et ki o da rahat etsin, sen de ondan rahat et" der. Psikolojimize düşman değiliz; bir çekirdek iki şeyden ibarettir — içeride filizlenecek öz, dışarıda kabuk. İyi kabuk özün filizlenmesine müsaade eden kabuktur. Psikolojik benlik de böyledir; onu seviyorsak terbiye etmeliyiz. Kabuğun nihai sonu çürümesi veya yakılmasıdır ama işlevini yerine getirir. Bu benliğin "zayıflaması" doğal hâline dönüşüdür — güç kaybetmesi değil, kalınlaşmasının ve örtmesinin ortadan kalkmasıdır. Bediüzzaman'ın ifadesiyle "nefsi kesafet peyda etmiş" (katılaşmış, örtücü hâle gelmiş) insan, tersine "nefsi letafet içinde kalmış" olana dönüşür.

Biri seni yanlış anladığında, doğru bilgi edinme hakkı adına kendini ifade edebilirsin — bu bir gerekliliktir. Ama "olduğun gibi bilinme arzusu" ayrı bir şeydir ve Bediüzzaman'ın tanımıyla riyadır. Riya kelime kökü olarak "görünmek" demektir — olduğundan farklı görünme çabası münafıklıktır, olduğun gibi görünme arzusu riyadır. Yanlış anlaşılmaktan rahatsızlık duymak, kendini bir başkasının bilincinde görme, kendi değerini başkasının bilincinde arama tuzağıdır.

"Umurumda değil, kim beni nasıl anlarsa anlasın" demek de bunun alternatifi değildir — bu, kibirli bir egonun tavrıdır; her ikisi de sahte egodur. Biri muhataplarından değer almaya çalışan bir ego, biri kendini tek odak gören kibirli bir ego. Psikolojik düzeyde ikincisi daha uzun gider ama ikisi arasında bilinç düzeyi olarak fark yoktur. Doğru olan: yanlış anlaşılmayı, kendinle ilgili bir kaygı değil, karşındaki insanın doğru bilgi edinme hakkı adına düzeltmektir.

Bediüzzaman, egoyu "matematikteki farazi hat gibidir" der — objektif gerçekliği olmayan ama bir meseleyi anlamak için çizilen bir çizgi. Ya da bir gölge gibidir — bir gölge algımız vardır ama gölge bir varlık değildir. Psikolojik benlik özdeşleşilecek değil, kullanılacak bir şeydir; bütün problem "ben" özdeşleşmesiyle başlar.

Çaresizlik, suçluluk, korku, öfke, gurur — bunların hepsi egonun nitelikleridir. Habil, Kabil karşısında hiçbir çaresizlik hissi göstermedi: "elini kaldıracak olursan ben elimi kaldıracak değilim" — hiçbir mağlubiyet, mahrumiyet hissi yok. Egomuz tarihin bir devresinde çaresizlik hissetti, sonra onunla "baş etme stratejisi" üretti — o stratejinin kendisi tuzaktır. Çocukluğunda dışlanmışlık hissetmiş biri, bundan sonra hiçbir oyuna girmeyi teklif dahi etmeyebilir — bu, o dışlanmışlık hissiyle özdeşleşmiş bir egonun stratejisidir.

"Ben çaresiz kaldım" demek yerine "bu bir çaresizlik deneyimidir, şu anda çaresizlik olgusunu tecrübe ediyorum" demek gerekir — bir buzdağının "buzdağı oldum" demesiyle "ben bir buzdağıyım" demesi arasındaki fark budur. Bir yerden sonra bu psikolojik yazılım programımız ana hatlarıyla tamamlanır ve dışa kapalı hâle gelir; biz şu an yaptığımız şey, bu yazılımın sahte olduğunu deşifre etme bilincidir.

Çocuk yetiştirirken kabuğun mümkün olduğunca az kalınlaşmasına gayret etmek gerekir — "sen güçlüsün, her şeyi yaparsın" demek yerine "gayret edersen yapabilirsin, önemli olan gayret etmendir" demek; "bu pis" demesine izin vermeyip "bu bana uygun değildi" dedirtmek gibi ince ayarlarla kabuk daha az kalınlaşır.

Kur'an "şeytanın tuzağı zayıftır" der — çünkü şeytanın tuttuğu şey benliktir, benlik de gerçek değildir; benliğinin elini kolunu vermezsen seni düşüremez. "Ey şeytan, benim halis kullarım üzerinde senin bir gücün yoktur" ayetinin manası budur — halis kulların bu anlamda bir egosu olmadığı için etki edilecek bir malzeme yoktur. Adem, şeytanın "topraktansın, ben ateştenim" tuzağına düşmedi; başka bir tuzağa (ebedi mülk, melek gibi olma arzusu — yani benlik kaygısı) düştü.

Yahudi gelenekte Havva'nın aldatılması meselesi, kadın-erkek meselesi değil, nefs-öz meselesidir — Adem özü, Havva nefis düzeyini temsil eder; her insan (kadın-erkek fark etmeksizin) özü itibariyle Ademiyet, nefsi/psikolojisi itibariyle Havva tabiatı taşır. Kur'an bu yanlış anlaşılmayı düzeltir: "ikisi de aldandı" der.

Dişillik ile erillik arasında bir değer/değersizlik meselesi yoktur, sadece fonksiyon farkı vardır — dişil öge çoğaltıcı, üreticidir (kadın doğurur). Cinsiyetimiz ne olursa olsun özümüz itibariyle eriliz, nefsimiz itibariyle dişiliz. Şeyh-i Alevî'nin "ârifler Allah'ın gelinleridir" sözü de budur — Allah mutlaktır ve izafi düzey itibariyle ârifin üzerinde etkindir; bu kadınları küçümsemek değildir. Peygamber ümmetine nispetle eril, ümmeti ona nispetle dişildir; bir kadın kocasından manen daha kâmilse, o ilişkide kadın erildir.

Kadim geleneklerde masallar, çocukları uyutmak için değil, ruhsal bir bilgiyi aktarmak için tasarlanmıştır. Pamuk Prenses psikolojik benliği temsil eder; ona elma veren cadı onu uyutur; yedi cüceler insanın beş duyusu, duygu merkezi ve rasyonalitesidir; prens ruhani bilinci temsil eder, ona dokunuşuyla prenses "uyanır." Öz annenin "eziyet eden" olarak gösterilmesi bir vahşet anlatımı değil, insana eziyet eden şeyin kendi ürettiği (dişil tabiatlı) psikolojik benlik olduğunu göstermek içindir.

René Guénon'a göre, aktarılan bilgiyi bilen bilir ve anlar; bilmeyen ise bu hikâyenin içindeki bilgiyi bilmeden, formal olarak aktarır — yine de bir aktarım gerçekleşir. Yunan mitolojisindeki uyku ve ölüm tanrılarının kardeş oluşu, Kronos'un zaman tanrısı oluşu gibi imgeler de bir bilgiye dayanır. Bu bilgi evrenseldir — Kızılderililere de, Hindistan'a da, Çin'e de gitsek aynı temel gerçeklik bulunur.

Zihni sakinleştirmeye çalışan birine verilen cevap: "rüzgar bir fırtınaya dönüşse boşluğu etkileyebilir mi? Boşluk ol ve bırak zihin nereye isterse essin... zihin rüzgardır veya dalgadır, öz okyanustur veya boşluktur. Gerçek beni okyanus veya boşluk olarak anla, dalga ya da rüzgar olarak değil."