Hayatı Doğru Tanımlamak ve Buzdağı-Okyanus Metaforu

Bir bilgiyi teorik olarak reddetmeden ama pratikte "hayatta geçerliliği yok" diyerek uygulamamak — merhametli olmak, affetmek iyi bir şeydir deriz ama "bu zamanda insanları affedersen üstüne gelirler" diye yaşarız. O zaman o bilginin bizim üzerimizde etkisi olmaz. Kendimize sormalıyız: okuduğuma, dinlediğime ne kadar ikna oluyorum? İnsan yüzde yüz ikna olmadıkça o bilgi ondan istifade imkânı vermez.

Bugün bizi ikna eden "hayat" dediğimiz şey aslında fıtri olmayan bir süreçtir. "Hayat" derken neye bakıyoruz? İnsanlara, onların ilişkilerdeki tutumlarına bakıyoruz. Bu çok yanlış ve tehlikeli bir tanımlamadır — bu hayat değildir. Kur'an buna "dünyevi hayat, aşağı hayat, nefsani düzeyli hayat" der. Biri seni aldattığında "hayat çok berbat bir şeymiş" diyemezsin; bu, hayattan hiçbir şey anlamamış olduğun anlamına gelir, çünkü hayatı yanlış tanımlamışsındır.

Hayatın orijinal hâli: güneşin doğup batmasıdır, bir çiçeğin açmasıdır, bir ağacın meyve vermesidir, bir tohumun toprakta kabuğunu çatlatıp filiz vermesidir, dizini yaraladığında yaranın iyileşmesidir. Bir ayçiçeğinin güneşi takip etmesi, doğal bir şekilde büyümesi ve ölmesi — hiçbir bitki ölüm karşısında gergin değildir, şaşkın kalmaz. "Hayat bana kimseye güvenmemeyi öğretti" demek, insanların yanlış tutumuna "hayat" adını verip sonra "hayat beni yaraladı" demektir. Halbuki bunu insanlar öğretmedi; hayatı yanlış tanımlayıp yanlış olgulardan yanlış şeyler devşirdik.

Hazreti Peygamber o kadar nefret, öfke, kabalık görmedi mi? Peki hayat ona bunları mı öğretti? Hayır — hayat ona merhameti, nezaketi, affetmeyi öğretti. O da aynı hayatın içinde, hatta daha problemli süreçler yaşadı ama nereden baktı? Eğer "hayat öyle değil" diyorsan, o zaman "hayatın zıttına yaşamalıyım" demek zorundasın.

Kendi hâline bırakılan bir taş düşer — dağın eğimine, yerçekimine, rüzgâra, birinin tekmesine tam bir maruziyetle tabi olur. Fizik bunu hesap eder, taşın ne zaman nereye düşeceğini söyler. Eğer ben, beni aşağı çeken şeylere karşı dikkatli ve bilinçli olmazsam tıpkı bu taş gibi olurum — bir şeylere maruz kalarak yaşarım ve "hayat beni bu hâle getirdi, hayat beni mutsuz etti" derim. Ama iki cümleden birini kurmalıyız: "ben hayata rağmen olacağım" ya da "aslında hayat dedikleri şey bu değil, bu insanın olumlu ve olumsuz imkânlarının açığa çıkma tarzıdır."

Bir ormanda tırtılın kelebek olmasını, bir çiçeğin açıp solmasını görürsünüz — hiçbir ağaç sonbaharda yaprakları sarardığında depresyona girmez. İnsanoğlu görünce depresyona giriyor. Bir aslanın ceylanı parçalamasına da kendi egomuzla bakarız — ceylanın kendi bilincine sahip olmadığımız için, kendi egomuzu ceylana yansıtırız. Bediüzzaman der ki hayvanlar kesilirken bizim anladığımız anlamda bir ölüm acısı duymazlar, çünkü o anlamda bir egoları yoktur.

İnsanoğlunun varoluş sancıları, felsefi sorular üstün olduğuna değil bir probleme işaret eder. İnsan egosu, nefsi, psikolojik mekanizması olmasa dünyada hiçbir felsefe olmazdı — bir bitki, bir hayvan felsefe üretmez, doğal olarak yaşar. Felsefe bir hakikat arayışıdır ama arayan psikolojik benliktir; arayış kutsaldır fakat arayan özne yanlış bir bilinçle aramaktadır. Bu yüzden dini gelenekler felsefeye kıymetli bir nazarla bakmamışlar — onu küçümsedikleri için değil, niteliğini ve konumunu bildikleri için.

Bediüzzaman "kâinattaki rahmete, yardımlaşmaya, dayanışmaya bak" derken insanı bir kenara koyar (parantez içine alır); kâinatta bir yardımlaşma göreceksin. Soluduğun oksijen sana düşman mı? Milyonlarca atomu alıyorsun, faydalıyı tutuyorsun, zararlı karbondioksidi atıyorsun — hiçbir şey buna itiraz etmiyor. Nerede düşmanlık var? Bediüzzaman 30-40 yıl sürgün yaşamış, 20 defaya yakın zehirlenmiş, iftiralara uğramış ama "kâinata bak" diyor — hangi hayatı okuyor?

İnsan vücudundaki trilyonlarca hücre birbiriyle dostça, dayanışma içinde yaşar; bir düşmanlık oluştuğunda hasta olursun. Otoimmün hastalıklar, kişinin psikolojisindeki savaşma, öfke, nefreti bedenine yansıtıp bağışıklık sisteminin kendi normal hücrelerini düşman bellemesi gibidir.

Kelebekler bir haftalık ömürleri olduğu hâlde büyük bir şevkle kanat çırpmaya devam ederler — bunu ne motive ediyor? İki türlü cevap var: ya egonun içindeki geçici motivasyonlar (insanlar seni takdir edecek, mutlu olacaksın gibi), ya da hiçbir motivasyona ihtiyaç duymadan hareket etmek — ama bu başka bir bilinç gerektirir. Bediüzzaman'ın bir sözü: nefsi "madem ben asıl değilim, madem bu beden benim egoma hizmet edecek şekilde işlemiyor, o zaman istifamı veriyorum, çalışmıyorum" demiş; sonra önüne bir sinek konup yüzünü, kanatlarını temizlemesini görmüş, "yaratıcının verdiği aletleri en güzel şekilde koruyor" diye ders almış — "o sinek bana öğretmen oldu" demiş.

Psikolojik benlik itibariyle bir özneden çözüm aramak geçici bir çözümdür. "Beni ne motive edecek" sorusunun nihai bir cevabı yoktur; nihai cevap "dairenin köşeleri yok" gibidir — beni hiçbir şey motive etmeyecek, çünkü o soruyu soran özne yanlıştır. Tarih boyunca bütün peygamberler, evliyalar insana "ben kimim" sorusunu sormuşlardır. Gerçek kimi bilmediğinde, psikolojik benlik üzerinden hayat boyunca soru üretirsin.

Emanet göklere, yere, dağlara sunulmuş, onlar bunu yüklenmekten çekinmişler, insan yüklenmiş — "o zalim ve cahildir" der ayet. Aslında emaneti yüklenen değil, yüklenilen şey (ego) cahil ve zalimdir. Zulüm Arapçada karanlık demektir — egonun ufku dardır, karanlıktır (geleceğimizi, hatta bedenimizde ne işlediğini bile bilmeyiz). Cahildir de — egonun bilgisi hep izafidir, gerçek anlamda bilgi edinme kabiliyeti yoktur. "Bediüzzaman söyledi" diye bir şeye ikna olmayız, çünkü ikna olacak olan içimizdeki o benliktir.

Emanet "ben" diyebilme bilinci — bunun anlamı, göreceliliği anlamak ve yaratıcının "ben" demesini anlamak içindir. Benlik olmasa sevilmemeyi deneyimleyebilir miydik? Bu, bir mahrumiyeti anlamak için verilmiş bir bilinçtir, bir şey olduğunu zannetmek için değil.

Nefis kelimesinin kök anlamı "kendi" demektir. Nefis, tabiattan örnekle ham bir meyve gibi değil — daha çok, okyanustan kopup şekil almış bir buzdağına benzer. Buzdağı, şekli ve sınırlılığı itibariyle okyanustan ayrıdır; ama aslı itibariyle aynı sudur. "Ne ayrı ne gayrı, hem ayrı hem gayrı, hem aynı hem gayrı" demek durumunda kalırsın — kadim geleneğin tarzı budur. Bir buz dağının enginliği, sınırsızlığı anlaması mümkün değildir; o buz kütlesi olarak sınırlılığı tecrübe etmiştir. Nefis de bunun gibi, öz'ün (okyanusun) sınırlı ve göreceli bir tezahür tarzıdır.

Nedeni sorulan bir sevgi, psikolojik düzeydedir; ruhsal bilince ait olan aşk ise nedensizdir — "neden onu seviyorsun" sorusuna "bilmiyorum" cevabı verilir, çünkü aşk özün öze duyduğu çekimdir, bir sınırlı özne üzerinden yaşatılsa da nihayetinde her şeyi kuşatır.

Bir meyveyi tatmış birinin "kiviye mi benziyor, elmaya mı" sorularına cevap vermesi, o tadı size aktaramaz — üç aşağı beş yukarı bir fikir verir ama gerçek idrak başka bir düzey gerektirir. Onun için binlerce soru sorup peygambere veya bir ermişe cevaplattırsak bile, psikolojik bilinçle dinlediğimiz müddetçe anlayamayız; bir yere kadar sezgi ve benzetmeyle, ondan sonrası derin bir tecrübeyle idrak edilir.