Kendimizi Kurtarmak Beden, İlişkiler ve Sahte Kendilik Hikayeleri

Bugün “kendimizi kurtarmak” kavramı üzerinde konuşacağız. Kendimizi kurtarmak ne demek, neyden kurtaracağız? İnsanoğlunun en temel meselesi kendilik kavramıdır: Kendim neyim? Hepimiz ilk yaşlardan itibaren “ben” kavramını kullanmaya başlarız. İlk özdeşleşmemiz beden üzerinden yaşanır. Bu benlik bir süre sonra yapıp ettiklerimiz, duygularımız, ilişkilerimiz, sahip olduklarımız, kaybettiklerimiz, bilgimiz, tecrübelerimiz üzerinden aldığımız geri bildirimler temelinde şekillenir ve kendimizle ilgili bir koza örmüş oluruz. Bunun temelinde beden, ilişkiler ve yapıp ettiklerimiz yatar.

İnsanın bedeniyle ilgili olumlu ya da olumsuz bir hikâyesi vardır — boyundan, kilosundan, güzelliğinden çirkinliğinden yakınır ve bunun üzerinden bir tanımlama geliştirir. İkinci ve en önemli şey ilişkilerimizdir. Dünyaya geldiğimiz andan itibaren bir ilişkiler ağına sahip oluruz; bu kendi başına bir problem içermez, ama bu ağ üzerinden bir benlik oluşturmaya başlarız. “Annesinin kuzusu,” “babasının kuzusu” gibi ilişkiler üzerinden bir kimlik oluştururuz.

Kendimle ilgili bir şey söyleyeyim: Benim hayatımda böyle bir şey olmadı, nedenini de bilmiyorum ama olmadı — annem, babam beni seviyor muydu diye ne olumlu ne olumsuz bir hikâyem vardı. Ama on bir-on iki yaşımda şunu hatırlıyorum: Anne babamın kendilerine göre öznel bir dünyaları olduğunu, bir şeyleri olduğu gibi görmediklerini, kendi algılarına göre hareket ettiklerini fark ettim — öfkelenilmeyecek bir şeye gereksiz öfkelendiklerini, tepki verilmeyecek yerde aşırı tepki verdiklerini gördüm. O zaman bu kavramları kullanmıyordum tabii, ama kendilerine göre bir algıları olduğunu, olduğu gibi algılamadıklarını fark ettim. Bu, sonraki hayatımda analiz ettiğimde çok önemli bulduğum bir şeydi: Kendimle ilgili yorum yaparken, “seviliyor muyum, sevilebilir biri miyim” gibi bir referans, bir temellendirme oluşmadı bende.

Tabii ki bu oluşabilir, hepimizin hayatında olabilir; olumlu da olumsuz da sonuçları olabilir. Bir psikolog arkadaşımızın anlattığı bir örnek: Notları iyiyken babasına gösterdi, babası “tamam kızım” dedi, büyük bir tepki vermedi; “babam ilgilenmiyor” diye bu sefer hiç çalışmadı, bütün dersleri zayıf getirdi — “bakalım ilgilenecek mi” diye. Yine tepki almadı. “Benim babam benimle ilgilenmiyor, beni sevmiyor” sonucunu çıkardı. Hâlbuki adam kendi mizacı gereği tepkisel olmayan biriydi; “önemli olan sensin” demek istese de dememişti. Bu basit gibi görünen ama evlilik ve iş hayatını bile etkileyebilecek önemli bir hikâyedir. O yüzden ilişkileriniz üzerinden oluşturduğunuz kimlik ve değer algısına dikkat etmelisiniz — bunlar ömür boyu hayatınızı kontrol edebilir.

Çocukluk yaşantınızda ihtiyaç duyup alamadığınız bir geri bildirim, bütün hayatınızda olumsuz bir hikâyeye dönüşebilir: “Zaten hiç kimse beni sevmiyor, zaten hiç kimse beni anlamıyor.” Kendinizi o kadar gereksiz bulursunuz ki, aslında derinde “ne yapsam kimse algılamıyor, anlamıyor” diye; sanki ailede silik bir insan, unutulmuş bir insan, kaybolmuş bir insan, varlığı yokluğu fark edilmeyen bir insan olarak hissedebilirsiniz. Ya da sürekli yetersiz, eksik, hatalı olduğunuz gibi geri bildirimler almış olabilirsiniz.

Bedeniniz üzerinden ürettiğiniz benlik algıları nedir? Bedeniniz sizi tanımlayan bir şey mi, yoksa kullandığınız bir enstrüman mı? Sizi tanımlayan bir şey ise, değişken bir şeye kendinizi bağlamış olursunuz — belli bir gelişim, değişim, dönüşüm hikâyesi olan bir şeye. Bugün bir arkadaşın ifadesi: “İnsan hiç ihtiyarlığı sevmiyor, çünkü yaşlanıyorsun, enerji düşüyor, çabuk yoruluyorsun” gibi bir konuşma vardı; bir başkası “şişmanım, kelim, kısayım” gibi hikâyeler üretti. Bunu bedenimizin özellikleri olarak değil, kendimizin özellikleri olarak tanımladığımızda bütün hikâye büyük bir sahteliğe düşüyor.

Hanginiz oturduğu koltuğu kendisi diye anlatır, giydiği elbiseyi, oturduğu evi kendisi diye anlatır? “Ben yüz beş metrekareyim” der misiniz? Olmaz, değil mi — dese biri, garip olur. O senin kullandığın evdir. “Ben kırmızıyım,” “ben maviyim” der misiniz? Olmaz. Bunlar kullandığımız enstrümanların nitelikleridir. Yaşlanmak da bedenin niteliğidir, sizin değil. Boyunuz, kilonuz — hepsi kullandığınız beden enstrümanının bir niteliğidir, bu kadar, daha fazlası asla değil. Ama kendinizi o kadar özdeşleştirirsiniz ki bedeniniz kendiniz oluvermiş olur.

Bununla ilgili mutlaka bir temizliğe ihtiyacınız var: Kendinizi beden algısından kurtarmalısınız. Sohbetimizin başlığı “kendimizi kurtarmak” — ilk adım insanın kendini bedenin niteliklerinden kurtarmasıdır. Bu, bedenin niteliğini inkâr etmek, umursamamak değildir; bedenin sağlığı, yaşamı için gerekli gayreti göstermeyi asla dışlamıyoruz. Kastettiğim, sen beden değilsin ve bedenin nitelikleri seni tanımlamaz. Bunu özellikle hatırlamalıyız, çünkü yaşadığımız asır bunun tersini aşırı biçimde lanse ediyor. Belki eski nesiller bunu bu kadar yaşamadı, ama son elli yılda büyük oranda insan beden imgesini abartılı bir şekilde önemsedi — herkesin bedeni kendini gösteren bir alan hâline geldi, ya da bedeninde bir eksiklik gördüğünde kendini eksik hissetti. Bu, aslında büyük bir düşüşün göstergesidir.

Bununla birlikte insanların algılarına karşı da bir panzehirimiz olmalı. “Ben önemsemiyorum ama insanlar dış görünüşe, fiziğine göre seni değerlendiriyor” diye başlayan cümle de aynı tuzağa farklı bir yerden düşmektir. İnsanlar senin kullandığın beden hakkında her şeyi söyleyebilir — bu onların hikâyesi, senin neden hikâyen olsun?

Basit bir örnek: Ben giyimimi özenle seçmem, öyle bir eğilimim yok; insanlar iyi niyetle “seni giydirelim, güzel görün” derler — beni çekmeyen bir şey ama bu onların dünyası, onları eleştirmemi ya da onlarla çatışmamı gerektirmiyor. Önemli olan şey şu: Ben etkileniyor muyum, bunu kendimle ilgili olumlu veya olumsuz bir olgu olarak algılıyor muyum? Birisi giyiminizle veya bedeninizle ilgili bir değerlendirme yaptığında, bu içeride bir “ben” hissine çarpıyor mu, pozitif ya da negatif bir hikâye mi dönüyor? Bir van kedisini övseniz, ona prenses kıyafeti giydirseniz onun için fark eden bir şey yoktur — çünkü o bedeni üzerinden sahte bir benlik hikâyesi üretmez. Bize düşünme, algılama, yorumlama imkânı verilmiş, ama bu imkânı yanlış kullanıyoruz.

Uyumlu giyinmek isteyelim ama denge şu olmalı: Uyumlu giyinip giyinmemenin varlığınız ve kimliğinizde bir hikâyeye dönüp dönmediğini fark etmek. Kullandığınız beden siz değilsiniz. Beden, Yaradan tarafından imar edilen ve sonra eksiltilen bir mahiyete sahiptir; beden üzerinden kuracağınız hikâye sahte bir hikâyedir, çünkü siz o değilsiniz. Aracı temiz tutmak, ona bakmak gerekir, ama araca bir zarar geldiğinde benlik ve kendilik idrakinizde bir eksiklik oluşuyor mu, buna dikkat etmeliyiz.

Kur’an’da eksiltmeyle ilgili bazı ayetler vardır: “Allah mallarınızdan, kendiliklerinizden” — Kur’an’da geçen “nefs” kelimesini “kendilik algınız” diye çevirmeyi tercih ederim — “eksiltmekle sizi arındırır, sizi bunlarla muhatap kılar.” Burada eksiltildiğimiz bir alan var — bu benim eksiltilmem mi, yoksa ilişkili olduğum şeylerden yana bir eksilme mi? Çünkü sadece eksilme değil, çoğalma da olur; ama Allah eksilmeye işaret ediyor, çünkü insan artmaya karşı hevesli bir özdeşleşmeye sahiptir — kimse “param iki kat arttı, çok rahatsız oldum” demez.

Ama nadiren böyle olanlar da vardır: Bir alimin bir tavuğu varmış, günde bir yumurta yiyormuş; bir gün tavuk iki yumurta yapmış, tavuğu kovalamış — “sen benim iktisat kaidemi bozuyorsun, beni israfa alıştırmaya çalışıyorsun” demiş. Eksiltmek, egonun özdeşleşmiş sahte benliğinin en rahatsız olduğu şeylerden biridir. Neyden yana eksiltilmek? Kendinizi tanımladığınız şeyden eksiltildiğinde benlik rahatsız olur; o yüzden ayet insanı uyarır.

Mealler maalesef burada “imtihan” kavramını kullanıyor, ama bence bu doğru değil. Kur’an’da “imtihan” kavramı geçer, Mümtehine suresinde geçer, ama bu ayeti Kur’an “imtihan” olarak tanımlamıyor. Kullanılan kavram “beleve” — kök anlamı yıpranmak. Allah bu âlemde bir şeyleri imar ediyor ve yıkıyor; eski dilde buna “kevn ü fesad” âlemi denildi — yapılıyor ve yıkılıyor, imar ediliyor, bozuluyor. Bu, yaratılmış olan evrenin tabiatıdır; beden de, gördüğünüz her şey de bu yaratılmışlığa girer.

Kutsal metin bize şunu hatırlatıyor: Siz kendinizi geçici, değişken, azalıp çoğalan şeyler üzerinden tanımlıyorsunuz — evinizi öyle bir zemine yapıyorsunuz ki, dağılıp gidebilecek, alçalıp yükselebilecek bir mahiyette. Hazreti İsa “evinizi kayanın üzerine kurun” der; kaya ebedi ve kalıcı olanı simgeler, kum ise değişken olanı. “Evinizi kumların üzerine kurmayın, kayanın üzerine kurun, ben mabedimi kayanın üzerine kuruyorum” der. Bu hem zahiri hem batıni olarak anlaşılması gereken bir şeydir — din, hakikat, maneviyat kalıcı ve ebedi şey üzerine kurulur. Benim Allah’la olan ilişkim, bana bu dünyada ne verip vermediği üzerine mi, yoksa kalıcı ve ebedi olan üzerine mi kurulu?

İnsan neyin üzerine kuruludur? “Allah ruhundan üflemiş, ondan sonra secde edin” demiş — insanın çekirdeği beden değildir, merkezi beden değildir. Modern zihniyet, Müslüman da olsak bu konudaki anlayışımızı bozmuştur; bizi hücreler topluluğundan ibaret bir varlığa indirgemiştir. Hâlbuki din asla bunun üzerine oturmaz, değişmeyen, hakiki olan üzerine oturur. Allah bizi kendinden bir ruh ile tanımlıyor, ruhundan üflemiş olmakla tanımlıyor. Hangimizin zihninde böyle bir ilke var, hangimiz kendimiz üzerinde düşündüğümüzde bu ayeti hatırlıyoruz? Buna ihtiyacımız var — yanlış yere oturttuğumuzda din de, hakikat de, Allah inancı da yerine oturmaz.

Kendimizi beden ve beden imgesinden ayırt etmeliyiz: Ben bu değilim. İkincisi, ilişkilerimiz üzerinden oluşan kendilik hikâyelerinden de kurtulmalıyız. İlişkilerimiz önemlidir; birçok alışverişin, Yaradan’ın bize verdiği birçok niteliğin yansıyabildiği bir süreçtir. Ama ilişkiler benim kendimi tanımladığım bir alan değildir; ben ilişkiler üzerinden şekillenmiyorum.

Peygamberin Mekke döneminde mağaraya çekilmesindeki anlam da bu çerçevededir: Bütün özdeşimlerden, kendini tanımladığı her şeyden tamamen ayrışma. Dağ görünür varlığı sembolize eder, dağın içindeki mağara öz varlığımızı temsil eder — kadim öğretilerde bu böyledir. Yunus Emre’nin “göçlü dağlar” dediği şey, bütün dağ sembolizmi temelde görünür varlığa işaret eder. Dağ görünür varlıktır, hepimiz görürüz; ama mağara görünmez bir şeydir, ince küçük bir yerden başlar ve içeride büyür. Biz görünür olandan görünmez olana, gerçek varlığımıza doğru bir yolculuk yapmalıyız. Ashab-ı Kehf de bir mağaraya sığınmıştır — mağara insanın görünmeyen ama kalıcı ve hakiki varlığını sembolize eder. Kalp de böyledir, Kâbe sembolizmi de böyledir.

Görünür olan, elle tutulup gözle görülen şey, varlığın en zayıf, en dış yönüdür. İlginçtir, Kur’an-ı Kerim’de “siz dünya hayatının zahirine, sadece bir kısmına vakıfsınız” der — gördüğüm şey bile aslında görünecek olanın çok az bir kısmıdır. O yüzden bilincimizi görünür olanın yanı sıra görünmez olana da yöneltmek durumundayız. Yoksa kendimizi bir bedenden ve ilişkiler ağından ibaret görürüz; hikâyemiz onların içinde bir kısır döngüye dönüşür: Kim beni arıyor, kim vefalı, kim vefasız, ben ölsem kim ağlar.

Neden ilişkiler üzerinden kendini tanımlıyorsun? Kendini ne olarak tanımlıyorsun? Biri “yapayalnızım” dediğinde, bu yalnız olan nasıl bir varlık olarak kendini tanımlıyor? Sen kim olarak yalnızsın? Sen ilişkiler ağından oluşmuş bir varlık olarak kendini tanımlıyorsun; o ağda bir zayıflama olduğunda birden boşluğa düşüyorsun. Bunu ihtiyarlarda çok görürüz — “bütün sevdiklerim gitti, ne anne kaldı ne baba” — büyük bir eksilmişlik hissi oluyor. Peki Allah niye “sizi bunlardan eksiltmekle muhatap kılarız” diyor? Buradaki kastı ben miyim, yoksa ilişkili olduğum şeyler mi? Allah aslında bu ayrıma işaret ediyor. Bu gibi şeylerle imtihan edilmiyoruz aslında; Allah bize gerçek kendimizi hatırlatmaya çalışıyor. Gerçek kendini hatırladığında bir şeyler tabii ki eksilecek, artacak — sen o eksilen ve artanları deneyimleyeceksin, ama eksilen ve artan sen değilsin.

Kendimizle ilgili farkındalıktan daha kıymetli bir bilgi yoktur. Geçmişte her bilgi bu istikamette değerlendirilirdi — felsefi ya da başka türlü olsun, her zaman kendilik bilgisine hizmet edecek şekilde ortaya konurdu. Beden nedir? Ruhsal özünün kullandığı bir enstrüman. Anatomi bilgisi, beden sağlığı bilgisi buradan başlamalı. “Kendine iyi bak” ne kadar sahtekâr bir cümle — hangi kendime? Zaten gerçek kendime her zaman iyi bakmam gerekiyor, çünkü kendime bakarsam o kendiliğin gözüyle her şeye bakarım.

Ölüm nedir aslında? Eksiltilmenin son limitidir — bedenin ile ilgili bağının tamamen kopması, bedenini bırakmandır. Ama sen kendini beden zannettiğinde hayat bambaşka bir hikâyeye dönüşüyor: Toprak altına nasıl gireceğini, çürüyeceğini düşünüyorsun. Hâlbuki sen beden misin ki? O bedenin hikâyesi. Kullandığın beden bir gün tamamen alınıyor; malınız bir gün tamamen sizden alınacak veya siz malınızı geride bırakacaksınız.

Bu kötü bir şey mi? Asla. Kimin için kötü olur? Kendini o zanneden için. İlkokulu bitirdiğinizde ilişiğiniz kesilir, liseyi, üniversiteyi bitirdiğinizde de — bu dünya macerasını tamamladığınızda da ilişiğiniz kesilecek. Ama “ben” dediğiniz bir şey — benim itibarım, sosyal hayatım, bu dünyadaki izim, etkim diye bir hikâyeniz varsa, ilişiğiniz kesildiğinde çok zorlanacaksınız — “kim beni unuttu” diye sorabilirsiniz. Kabir azabı dediğimiz şeyin bir parçası budur: Dünyada insanlarla çok ilişkilisiniz, ilişkileriniz üzerinden kendinizi tanımlıyorsunuz; öldünüz, dünyaya bakıyorsunuz, herkes bir hafta sonra işine gücüne bakıyor — “herkes beni unuttu” diye hissedeceksiniz.

Ben çok defa hatırlatırım: Dünyadan sizi kimin uğurladığına değil, sizi kimin karşıladığına bakın — bu daha gerçekçi, daha hakiki bir şeydir. “Ben bu dünyadaki deneyimimi, Allah’ın takdir ettiği deneyimimi tamamladım, inşallah güzel tamamlamışımdır, eksiğim kusurum varsa Rabbimin rahmetine sığınıyorum” — ne kadar güzel, ne kadar şuurlu bir ölüm. Bir bilgenin ifadesiyle hastalıklar, insanı bu dünyadan bir zaman sonra ayrılacağı konusunda uyaran güzel işaretlerdir. Hasta olmayınca bedeninin demirden, çelikten olduğunu zannedersin; sonra “baş ağrısı diye bir şey olduğunu bilmezdim, baş nasıl ağrır ki” derken, bir gün başın ağrımaya, dizin ağrımaya başlar. Bak, o kadar sağlam zannettiğin beden o kadar sağlam değil. Bir gün senin kullanımına verilen bu bedene veda edeceksin — ona iyi bak ama kendin diye bakma, o sen değilsin.

İlişkilerine önem ver — en küçüğünden en büyüğüne kadar, sokakta bir insanla, otobüste bir şoförle olan iletişimin bile bir ilişkidir; saygı duy, çünkü sen bir insansın, karşındaki de bir insan. Ama ilişkilerin üzerinden kendini tanımlama. Peygamber Hira’ya çıkmakla bütün ilişkilerinden ayrı bir varlık olduğunu idrak etti ve Allah’ın huzuruna, onun ruhundan üflediği bir varlık olarak çıktı — bir erkek, bir eş, bir baba olarak değil, Mekke toplumunda saygı duyulan biri, hatta “Muhammedü’l-Emin” olarak bile değil. O kendi varlığına karşı eminliği idrak etti. Kendinle tanışmadan Allah’ı tanıyamazsın; gerçek anlamda Allah’ı tanıman için önce kendinle tanışmalısın.

Bu, insanoğlunun aynı zamanda ikinci doğumudur. Hz. İsa’nın ifadesiyle iki defa doğarız — “annenizden doğdunuz, peki ruhunuzdan doğdunuz mu?” Ruhsal öz varlığınızın farkında mısınız? Anneden doğmak kolay bir şey; ruhunuzdan doğduğunuzda gerçekten doğmuş olursunuz — o bizim gerçek doğumumuzdur. O yüzden çok fazla doğum günü kutlamasanız da olur. Ruhunuzdan doğduğunuzda, varlığınızın ruhsal öz olduğunu idrak ettiğinizde, zaten o zaman kimsenin doğum gününüzü kutlamasına da gerek kalmayacak — onun hakiki mutluluğunu, hakiki huzurunu an be an yaşarsınız.

Niye doğum günümüzü hatırlamak zorunda kalıyoruz? Çünkü biri onu bize hatırlatacak, o hatırlanmayla hatırlandığımızı hissedeceğiz — bu kötü bir şey değil ama gerçek doğumum değil. Belki bedenden doğumu kutlarken bu sana ruhtan doğumunu hatırlatsın; belki bedenden doğumumuzu kutlarız, ertesi gün ruhtan doğduğumuz günü de kutlarız — çünkü asıl ihtiyacımız olan odur.

O gerçekleştiğinde, bir bilgenin ifadesiyle, kendini Allah’ta bulur ve kendini Allah’a verirsin — çünkü zaten ona aitsin. Kendini Allah’a verdiğinde âleme de Allah’ı verirsin. “Sizden hiçbir şey istemeyen peygambere tabi olun” der Kur’an — çünkü kendini Allah’a vermiş, Allah da ona her şeyi vermiş; o zaman o âleme Allah’ı veriyor, kendi nefsinden bir şey veren olmaktan çıkıyor, kendi arzu, beklenti, korkusu üzerinden veren biri olmaktan kurtuluyor. Bir gün âlemden hiçbir şey istemeyen bir konuma geleceğiz — o, Allah’la gerçek bağımızı fark ettiğimiz andır; bağ kurduğumuz değil, zaten bağlıyız, bağımızı fark ettiğimiz zamandır.

“Ben veriyorum, ben biliyorum, ben merhamet ediyorum” algısından kurtuluyorsun. Neden? Çünkü “ben veriyorum” dediğin anda “ben bekliyorum”u da arkasında oluşturmuş oluyorsun — bilinçli olsan da bilinçsiz olsan da böyle. Ama ben değilsem — Kur’an demiyor mu, “iyilikler Allah’tandır” — iyiliğin kaynağı ben değilsem, iyilik benim üzerimden akar ve âleme yayılır. O zaman sen âleme Allah’ın tecellilerini yansıtmış olursun ve gerçekten özgürleşmiş olursun.

Bu, kutsal metinlerin bahsettiği özgürlüktür, kurtuluştur. “Müminler felaha ermiştir” — o sınırlı ve geçici varlığın sınırlarından, hapsinden kurtulmuştur. Gerçek kurtuluş budur. Kendimizi kendimiz olmayan benlik algılarından kurtarmak ihtiyacındayız. Bu bizim öz hakkımızdır — mecbur olduğumuz için değil, mahkûm olduğumuz için değil, mutsuz olduğumuz için değil, bu hakka sahip olduğumuz için sağlamalıyız. “Ben özgür olma hakkına sahibim.” Neyden özgür olma hakkına? Özgürlük deyince benliklerin istediğini yapma gibi bir hikâyeden yola çıkarız — hâlbuki gerçek özgürlük senin özüne göre davranmandır, özünün farkındalığıyla davranmandır. Bütün kadim bilgelikler, nefsinin içinden bakan esirdir der, ve esir olanın özgür olma şansı yoktur. O yüzden özgürlük birilerinin bize vereceği bir şey değildir. Hazreti Yusuf hapishanede özgürdü, ama onu hapseden Firavun esirdi. Özgürlük ya da esaret görünür bir şey değildir, içsel bir şeydir.