Sahiplik Yanılgısı, Musluk Metaforu ve Hikayesiz Bakış

İnsanın hayatta en çok özdeşim yaşadığı şey, kendini bir şeyin sahibi olarak algılayıp onun üzerinden bir alacak hikâyesine düşmesidir: “Ben şu şeye çok emek harcadım” — bu bazen çocuğumuz, bazen eşimiz, bazen bir iş olabilir. İnsan egosunun en çok tutunduğu şey budur. Kişi kendini bir emeğin sahibi, dolayısıyla bir şeyleri hak eden bir pozisyonda algılar. “Emek kutsaldır” diye bir ön kabulümüz vardır, o yüzden “ben çok emek verdim” diye başlayan bir cümlenin devamı genellikle sorgulanmaz. Kişi, emek verdiği şeyin üzerinden bir karşılık, bir netice bekler.

Hint bilgeliğindeki karma yoga kavramı şu cümleye indirgenebilir: Sen eylemlerinin sahibi değilsin, bunun üzerinden bir sahiplik hikâyesi üretme. Üretirsen kendini bir tuzağın içinde bulursun. “Arkadaşım için fedakârlık yaptım, eşim için, çocuğum için bunları yaptım” diye bir yerden başladığınızda, bu mutlaka karşılanmamış bir alacak hikâyesine sizi götürecektir. İslam bilgeliğinde bu, “iyilikler Allah’tandır” kavramı üzerinden tanımlanır — iyi bir şeyse bu Allah’tandır, “bu benim emeğim, bunun sahibi benim” yaklaşımından bizi kurtarmak için. Bu temel bir tuzaktır, fark etmek de kolay değildir.

İyi düşündüğünüzde, Yaradan’ın bedeninize, psikolojinize, akıl ve muhakeme gücünüze yüklediği imkânlardır bunlar. Bu imkânları kendinizin sahibiymiş gibi tanımlarsanız ne olur? Kendinizi kendi elinizle hapsetmiş, bir tuzağa düşürmüş olursunuz. Ve bu hiç tuzak gibi görünmez — bir ömür boyu çocuklarınıza veya anne babanıza karşı “ben iyi bir çocuk olarak şunu hak ediyorum” gibi hikâyeler üretebilirsiniz. Kimin kime karşı bu hikâyeleri ürettiği önemli değildir. Dikkatle baktığınızda, hiçbir şeyi sahiplenmemenin çok büyük bir özgürlük olduğunu ve aynı zamanda hakikatin ta kendisi olduğunu anlayabilirsiniz. İnsan olarak yaratılmasaydınız bu imkânlara sahip olmayacaktınız — bu bedenin sağlığına sahip kılınmasaydınız bir bardağı bile kaldıramayacaktınız.

“Ben çocuğuma çok emek verdim” dediğinizde kimse size “hayır, bu senin emeğin değil” demez — kimsenin aklına bile gelmez. Ama derinden müzakere ederseniz, “benim aklım, benim duygularım, benim merhametim” dediğiniz şeyleri nerede ürettiniz, nasıl sahibi oluyorsunuz? Üstelik bunların sahibi olma kavramı üzerinden alacaklı da olduğunuzu düşünüyorsunuz. Bir bilgenin güzel bir sözü vardır: Bir meyvenin fiyatının manavdaki fiyat olduğunu mu zannediyorsunuz? Karpuzun kilosu on lira, kaysının kırk lira — bunun gerçek fiyatı bu mu, ve o manav mı sahibi? O sadece tezgahına koyuyor. İster bunu tabiata verin ister Allah’a verin, bu manavın sahip olduğu bir şey değildir. Biz aslında o manava verdiği emeğe karşılık bir kâr vermiş oluyoruz, yoksa o meyvenin hakiki fiyatını vermiş olmuyoruz. Bizler, bize konulmuş olan bu değerlerin, niteliklerin sahibi değil taşıyıcılarıyız — ilahi değerlerin ilahi sıfatların aktığı kanallarız.

Bir su kanalı suyun kaynağı değildir, ama suyun aktığı bir mecradır. Bir musluk dile gelse ve “ben sana ne kadar emek harcıyorum, ben olmasam susuzluktan ölürsün” dese, ne kadar saçma olduğunu bilirsiniz değil mi? “Bak, burada bir musluk, bir tıpa var, ben bunu hareket ettirmezsem su gelmez, o zaman suyun kaynağı benim” dese, yine saçmalamış olur. Aynı saçmalığı biz de yapıyoruz — “ben yardım etmeseydim kim yardım edecekti,” “ben seni besleyip büyütmeseydim ne olacaktın” derken, farkına varmadan nimetin kaynağının biz olduğunu zannediyoruz. Hâlbuki orada da biz nimetin kaynağı değiliz — gelen nimeti, Allah’ın bize verdiğini, ya doğal bir şekilde yansıtacağız ya da karşı tarafa geçmesine engel olacağız. İyiliğin kaynağı değiliz, sadece iyilik üzerimizden akıyor, engel olmuyoruz. İnsan nefsinin fonksiyonu özetle budur: Mutlak iyiliğin kaynağı olan Allah’tan geleni kapatmamak, engellememek, onun akışına bilinçle katılmaktır.

Bilinçle katılırsan, onu sen yapmış gibi Allah sana bir tatmin, bir huzur verir. Bazı insanlar “ben yardım etmekten çok mutlu oluyorum” der — daha doğrusu, Allah’ın yardım ediciliğinin kanalı olduğunda, bu Yaradan’ın sana hissettirdiği bir huzura sebep olur; yoksa sen yardımın kaynağı değilsin. “Ben yardım etmesem kim yardım eder” tuzağına düşmeden, Yaradan seni bir başkasına bir şeyin aktarılmasının kanalı kılıyor ve sen buna engel olmuyorsun; engel olmadığın için sanki bunu sen yapmışsın gibi Allah sana bunu hissettiriyor. Bu, doğal bir itminan, doğal bir huzur veriyor — orada sen Allah’ın vericiliğinin doğal mutluluğunu hissediyorsun.

“Ben sana yardım ediyorum, ben olmasam ne olacaktın” dediğimizde ne yapmış oluyoruz? Bir çuval inciri berbat etmiş oluyoruz — sadece karşımızdakinin gözünde değil, kendi varlığımızda bir şeyi lekelemiş oluyoruz. Diyelim ki bir gün fark ettin ki bu iyilikleri yapan ben değilim, kaynağı Allah, ben sadece onlara engel olmamakla bunların akışına bilincimle katılıyorum — o zaman ayetin ifadesiyle “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir”: Daha önce “ben yapıyorum, ben yapıyorum” deyip biriktirdiğiniz o şey, aslında iyiliğe dönüşür. Çünkü sen kendini o güzelliklerin içinden çıkarırsın, hem özgürleşirsin hem de o eylemlerin kaynağı olan Yaradan’a dair idrakin güçlenir. Ben o iyiliklerin şahidiyim, engel olma imkânım vardı ama engel olmadım, onların akışına şahit oldum — bu bilinçle “ben çok merhametliyim ama insanlar çok bencil” hikâyelerine de düşmezsin. Sen sadece kendi alanını görürsün: Yaradan’ın iyiliğinin aktığı temiz bir kanal olabiliyor muyum? Bazen kaynaktan gelen su temizdir ama kanallar çamurludur, musluk paslıdır, su paslı akar. İşimiz nefs kanallarını temiz tutmaktır — bu da onları sahiplenmemek, üzerinden minnet etmemektir.

Kur’an minnet etmemeye özellikle değinir — yapmayın, bu daha doğrudur der. Çünkü minnet etmek, nimeti kirletmektir. “Sen bu kadar iyiliği kimden gördün, ben olmasam ne yapacaktın” derken minnet ediyoruz, nimeti kendi tarafımızdan kirletmiş oluyoruz. Nimetin kendisi kirlenmiyor, biz onu muhatabımızın nazarında kirletiyoruz — çünkü egomuzu katıyoruz, nimetin doğal akışını bilinç düzeyinde bozuyoruz. Bu, insanoğlunun kendi kendini düşürdüğü bir hapishane.

Ağaçlara bakın — hepsi karma yoga yapıyor. Hiçbir ağaç “bu sene sana kaç kilo kiraz verdim” demiyor, çünkü onda “ben” diyebilme bilinci yok. Sana “ben” diyebilme bilinci verilmiş — ama nimetlere sahip çık diye değil. Buradan meseleyi yanlış algılıyoruz. “Ama onlarda benlik yok” derler — benliğin olması illa sahip çıkmanı gerektirmiyor ki. “Ben” bilinci, ilahi “Ben”i, Yaradan’ı tanıman için, bu şeylerde hangi duygu ve düşüncelerin ortaya çıktığını idrak etmen için verilmiş, nimetin sahibi olasın diye değil. Hayatımızda yaşadığımız sorunların en az yüzde doksanı, ya kendimizi bir şeyle özdeşleştirmekten ya da bir şeye sahip olduğumuzu zannetmekten kaynaklanıyor.

Kendinizi geçmişteki bir eksiklikten, ya da “geç kalmışlıktan” eleştirirsiniz — “benim yapacak çok şeyim vardı ama geç kaldım.” Kimse “neye geç kaldın, kim söylüyor” diye sormaz. Hepsi başkalarıyla kıyaslamaktan kaynaklanıyor: “O evlenmiş, ben evlenmemişim; onun üç çocuğu var, benim yok; o üç dil biliyor, ben ana dilimden başka bir dil bilmiyorum.” Bu kıyaslarla tepenizde boza pişiren bir düşünce var — o sadece bir düşünce, ama size kendiniz gibi geliyor, onun üzerinden kendinizi dövüyorsunuz. Kendinizi yargılanan, saygı duyulmayan, hayal ettiklerini yapamayan, gecikmiş biri gibi zannedersiniz; zihninizi sürekli meşgul eder.

O düşünce niye bu kadar güçlü? Çünkü siz onu onaylıyorsunuz. “Bundan nasıl kurtulacağız hocam” diye sorarlar — bu, rüyanızda kendinize bir hapishane örüp rüya halindeyken “bu hapishaneden nasıl çıkacağım” diye sormaya benzer. Gerçekte böyle bir hapishane yok ki çıkabilesin. O düşüncelerin sadece birer düşünce olduğunu, onlara inanmadığında senin üzerinde hiçbir gücü olmadığını anlayarak — bir insan rüyasından uyandığında düşüncelerin gerçek olmadığını fark eder, “rüyaymış” der. Bunu uyanıklık içinde yapacaksınız: “Ben bu düşünceleri onaylamıyorum.” “Ama ben onaylıyorum hocam” diyorsanız, onayladığınız için o hapishanede devam ediyorsunuz demektir.

“Mükemmel olmalıyım” diyorsun — bunu kim söyledi sana? İçeride sahte bir ego var, sürekli “hayatta ne başardın ki, kendini nasıl ispat ediyorsun” diye beynini matkap gibi delen bir düşünce. İnsan bundan özgürleşemeyeceğini düşünür, tek çıkış yolu onun isteğini gerçekleştirmek zanneder — insanlar buna mutluluk hikâyesi der. Ama istediğini başarıp gerçekten mutlu olan gördünüz mü? Çünkü içerideki ejderha, kendisine kurban verilmekle doymaz — halk masallarındaki köprü başında duran, her gün bir kurban isteyen ejderha gibi. Bir yabancı dil öğrensen, “herkes İngilizce biliyor, Çince öğren” der, bir mükemmellik noktası üretip sürekli baskı uygular. Baş belanız içeridedir — anneye, babaya, kocaya sararsınız (“beni erken evlendirdiler”) ama baş belasını dışarıda bulamazsınız.

İnsan ilişkileri çok zor değildir aslında — zor olan, kendinizi bir nesne olarak koymanızdır: “Beni seviyor mu, önemsiyor mu, anlıyor mu, itibarım ne, onaylanıyor muyum?” Bir kedi “yavrularım beni takdir ediyor mu” der mi? Çünkü onlarda benlik yok, çok şükür ki yok. Peki sizdeki benlik bunun için mi verilmiş, yoksa siz o benlik bilincini yanlış ve zararlı yerlerde mi kullanıyorsunuz? İlişkilerde beklentisiz olabilmek çok özgür bir şeydir — beklentileriniz olabilir, problem değil, ama gerçekleşmediğinde bunu bir kimlik hikâyesine dönüştürüyor musunuz?

Hepinize bir ödev veriyorum — bu ömür boyu dikkatle yapmamız gereken bir farkındalık ödevi: Başkalarından beklediğiniz şeyleri kendinize sorun. “Bana saygı göstermiyorlar” diyorsanız, “ben kendime saygı gösteriyor muyum” diye sorun. “İnsanlar beni anlamıyor” — “ben kendimi anlıyor muyum?” “İnsanlar beni sevmiyor” — “sen kendini seviyor musun?” “İnsanlar hiç samimi değil” — “sen kendine karşı samimi misin?” Bu, insanı başkalarıyla uğraşma tuzağından kurtarır, gerçek anlamda kendini bulmaya yönlendirir. “İnsanlar bana saygı duymuyor” — kendine sor: Ben kendime saygı duyuyor muyum? Duyuyorsam problem yok — “insanlar bana saygı duymuyor” başkalarıyla ilgili bir problemdir, benimle ilgili değil. Ama arkadan bir ejderha gelir: “Ama onlar da saygı duymalı, niye duymuyorlar ki?” — bunun seninle ne alakası var, niye bunu kendine sormuyorsun da o sese hemen inanıyorsun?

Bunu bir hafta deneyin. Başkalarıyla ilgili beklentileriniz konusunda soruyu kendinize çevirin ve orada durun — “kimse beni anlamıyor” dışsal bir durum değerlendirmesidir, oraya odaklanmakla kazanacağınız bir şey yoktur, o alanı kontrol edemezsiniz. Bedenim güzel mi diye sorma — soruyu kendine çevir: İçsel olarak, varlık olarak güzel miyim, sevilebilir miyim? Çünkü bu da bedenle özdeşleşmekten kaynaklanan bir tuzağa dönüşüyor. “Kendimi sevmiyorum hocam” diyor birisi, “neyi sevmiyorsun” diyorum, bedeninden bahsediyor — hâlbuki sen bedenin değilsin, bedenin kullandığın bir enstrüman.

Bizi tuzağa düşüren şeyler, “ben” diye algıladığımız ve “ben” zannettiğimiz şeylerdir. Başkalarının bana saygı duyması, sevmesi, anlaması ben değil. Ama bakıyorum kendimi onlar olarak algılamışım — ne kadar anlaşılıyorsam kendimi o kadar iyi hissediyorum. O zaman ben kimim? Başkalarının anlamalarının toplamı mıyım? Ben başkalarının algısındayım, başkalarının zihnindeyim demek. “Ben” dediğim şey nerede konumlanıyor — başkalarının algısında mı, onayında mı? Buna dikkat etmeliyiz.

İkincisi, sahiplenme tuzağına karşı dikkatli olmalıyız. Hiçbir şeyin sahibi değilim — çocuğum, eşim, arkadaşım, annem, babam, hiçbirinin sahibi değilim; yoldaşı olabilirim, velisi olabilirim ama sahibi değilim. Neden? Allah senin sahibin, her şeyin sahibi — sen nasıl çocuğunun sahibi olabilirsin? “Ya sahibi değiliz de insan yapamıyor” diyorsanız — bak, sahibi değilim diyorsun ama sahipmiş gibi bir hikâyeye tutunuyorsun, bu çelişkili. Ya sahipsin de bunun gereğini yapmaya çalış (yapamayacaksın ayrı konu), ya da sahibi olmadığını fark et, o sahiplik duygusunu bırak. “Benim çocuğum” hikâyesini bırak, evrensel bir sorumluluk hisset — senin çocuğun olduğu için değil, o bir çocuk ve ihtiyaçlarını hasbelkader Allah sana, anne babalık bağı üzerinden takdir etmiş.

Kedi köpekleri örnek göstereyim — anne kediler “benim yavrum” demiyor, çile çekip yarı kiloya iniyorlar dört beş yavruyu beslerken, ama sahiplik yok. Onlarda ben hissi yok, o yüzden “benimdir” diyemiyorlar; ama beslemesi, büyütmesi gereken yerde gayret gösteriyorlar — çünkü Yaradan bunu onların sorumluluğuna vermiş. Ama sen o “ben” hissini sahiplenme sıfatı gibi kullanıyorsun. Allah “ben” diyebilme bilincini sana bir şeyin sahibi olasın diye mi verdi? Yunus Emre’nin dediği gibi “mal da yalan, mülk de yalan.” Bir bavul dolusu tapu senediyle gece kalp krizinden ölen insanlar gördüm — tapu senedinde “sahibi” yazar ama gerçek sahibi mi? Uyduruktan, mecazen sahibi. Hakiki sahip olabilmen için onu yoktan var etmen ya da bütün gerekliliklerini karşılayabiliyor olman gerekir — ikisini de yapamıyorsun.

“Bu beden benim” diyorsun — nereden senin? Zinciri takip edersek olsa olsa anne babanın olabilirsin — onlar “sen bize aitsin, seni biz yaptık” derse, onlar mı haklı sen mi? Böbrek senin mi, sen mi yaptın, kalbini sen mi attırıyorsun? Bir damarın tıkansa ne yapacaksın, sen mi sahibisin? Değilsin. İyi ki de değilsin — çünkü hakiki anlamda sahibi olsaydın idame ettiremezdin, masraflarını, ihtiyaçlarını karşılayamazdın. Bu, Yaradan’ın bize verdiği sorumluluklardan kaçmak anlamına gelmiyor — bütün yükü Allah’a teslim ediyoruz, zaten sahibi o. Sen bilincin itibariyle bilincini doğru hale getir, o yükten kurtul; sonra Allah seni mülkünde çalıştırır — “şu çocuğa bak” der, belki annesisin belki halasısın, bu Allah’ın mülkünde çalışmaktır ve çok zevkli bir işe dönüşür.

Bir şeye sahip olduğunuzu düşündüğünüzde büyük bir yük alıyorsunuz farkında olmadan — sahip olduğunuzu düşündüğünüz şeyi korumaya çalışacaksınız, ama yüzde yüz koruyabilir misiniz, ömür boyu, her an? Ölüm gelse geri çevirebilir misiniz? Yok, hiçbirinde gücünüz yok. Bir şeye sahibim demek, en hafif tabiriyle Allah’a ait olanı gasp etmek demektir. Çocuğu vefat eden bazı insanlar Allah’a hesap sorar, isyan eder — çünkü hem gasp etmiş hem de sahibi gelip alınca isyan ediyor. Psikolojik tarafta ise, bir şeyin sahibiyim demek büyük bir alacak birikimi, büyük bir yanılsama oluşturur. Kendinizi mesleğiniz, eşiniz, çocuğunuz, mal mülkünüzle tanımladığınızda gerçek kendinizi unutursunuz — bütün bu söylediğiniz şeyler sizden ayrılabilecek şeylerdir. Senden asla ayrılmayacak olan tek şey sensin.

Akıllı insan hiçbir şeye sahip olmadığını bilen insandır — kendi de kendine sahip değildir. Ölüm korkusu, kendini kendine ait görmenden kaynaklanır. Ben kendime ait değilim ki — beden, öz varlığımın sadece bir elbisesidir. Sen kendini hem bedene indirgedin hem de bedenin sahibi olduğunu zannettin — iki defa kendine tuzak kurdun. Özgürleşmek, sahip olduğumuzu zannettiğimiz şeyleri hakiki sahibine vermektir. “Ya Rabbim, bu beden benim değil senin” dediğimde Allah “aferin, idrak etmişsin, ama sen bunu benim belirlediğim vakte kadar kullanabilirsin” der; ben de müteşekkir olurum. “Lehul mülk” diyoruz — mülk O’nundur. O halde ben nasıl “şunun sahibiyim” diyebilirim? Bu, beni özgürleştiren bir şey, dışlayan değil.

Benim rahmetli bir abim vardı, üç yaşında menenjit geçirdi, çocuk zekâsıyla elli küsur yaşına kadar yaşadı — biz bunu kabul etmiştik, sahibi Allah. Onu yapamayacağı bir şeye zorlaman gerekmiyor, çünkü sahibi sen değilsin. Sana verilmiş olanı iyi tanı, ona iyi bak, ama bir hikâyeye tutunmadan bak. Sadece “sorumluluğumu yerine getiriyor muyum” diye sor, sonuca odaklanmadan. Bedenime de sahip değilim; sahibi olmadığım için onu ekstra güzelleştirmeye, birilerine beğendirmeye çalışmam gerekmiyor. Beğeniyorsan beğenirsin, beğenmiyorsan beğenmiyorsundur, bu benim problemim değil.

Yaşadığımız sorunların yüzde doksanı bu “ben ve benim” hikâyesinden kaynaklanıyor. Sonuca takılmadan — bunu Hazreti Yunus’ta gördük — Allah hiçbir peygamberi bir toplumu iman ettirmek sorumluluğuyla göndermemiştir; örnek olmak ve tebliğ etmek, yani en güzel şekliyle açıklamaktır. “Dinlemek istemiyorum” diyorsa saygı duyacaksın, belki on sene sonra dinlemek isteyecek — “beni on sene dinlemedi, ben onu sildim” demeyeceksin. Hz. Muhammed, kendisini dinlemedikleri gibi en azılı düşmanı olan kişiler yıllar sonra pişman olup iman ettiklerinde, “o zaman aklınız neredeydi” diye hesap sormuyor. Hazreti Hamza’nın cesedini acımasız bir şekilde parçalayan kadın (Hind bint Utbe) geliyor, “iman etmek istiyorum” diyor, yüzünü örtmüş. Peygamber “tabii iman edersin” deyip ismiyle hitap ediyor. “Beni tanıdın mı” diyor. “Tabii ki tanıdım” diyor — ama Peygamberde hiç kin yok, geçmişe dair hiçbir eski hikâye yok. “Neden bana inanmıyorlar, ben yalan mı söylüyorum” gibi bir hikâyesi de yok. Hiçbir hikâyenin içinde yer almıyor Peygamber. O yüzden yepyeni bir gözle bakıyor, geçmişin hikâyeleri üzerinden olaylara ve hayata bakmama özgürlüğünü yaşıyor. Çünkü “bana yaptılar, ben bunu hak etmiyordum, onlar için ne kadar emek harcadım” gibi bir hikâyesi yok. O yüzden özgür yaşamış ve özgür bakabilmiş, gerçekten özgür bir bilinçle karşılık veriyor insanlara.