Kurban Bilinci, Emanet ve Habil ile Kabil

Kurban Bayramı ve kurbanla ilgili terimlerin bize aslında ne hatırlattığı üzerine konuşacağız. Kur’an’da Adem’in iki çocuğundan birkaç yerde bahsedilir — bu, insanoğlunun iki farklı bilinç düzeyi, iki farklı varoluş hali olarak da tarif edilebilir. Biz kendi içimizde bir anlamda iki düzey barındırıyoruz — Adem’in Habil’i de olabiliriz, Kabil’i de. Allah, Adem’in iki oğluna “hediyelerinizi, adaklarınızı getirin ki bununla yakınlaşasınız” diye hitap ediyor. Habil hayvancılıkla uğraştığı için hayvanlarının en güzelini o sunağa bırakıyor. Kabil ise çiftçilikle uğraştığı için ekinlerinin en kötü, en boş başaklarını topluyor. Allah Habil’in sunduğunu kabul ediyor, Kabil’inkini reddediyor.

Bu, Kur’an’ın anlatımıyla ilk kurban ritüeli olarak tanımlanabilir — dolayısıyla kurban kavramı sadece hayvanlarla ilgili değildir. Bir evveline dönelim: Ademoğlunun yaratılması ve cennete konulması hikâyesi. Bunu sadece bir kadınla bir erkeğin yaratılışı olarak algılamayın, bu insanoğlunun yaratılışını anlatan temel ilkesel bir anlatıdır. Adem ve eşi cennete konuluyor, dilediklerinden istifade edebilecekleri ama oradaki ağaca yaklaşmamaları hatırlatılıyor. Daha önce de ifade ettiğimiz üzere, o ağaç bir anlamda yaratılış ağacıdır ve ona arzu ve korkuyla yaklaşılmaması üzerinde durulur. Şeytanın vesvese ve vehimle aldatması sonucu Adem ve eşi o ağaca yaklaşırlar — bu, korku ve arzuyla yaklaştığınızda yanlış bir şekilde yaklaşmış olduğunuz anlamına gelir.

Bir şeylere sahip olacağınız, kendinizi inşa edeceğiniz zanlıyla ya da bir korkuyla bu yaratılışa meylediyorsunuz. Yalnızlık korkusu sizi ilişkilere aşırı odaklanmaya, değersizlik korkusu kendinizi ispat edecek şeyler yapmaya, başarısızlık korkusu kendinizi ispat etme eylemine götürür. İnsan, arzu ve korkuların üzerinden hareket etmemesi konusunda uyarılıyor — arzu ve korkudan bağımsız hareket edebilme özgürlüğüne sahipsin.

İkincisi, Allah insanoğluna bir emaneti teklif ediyor — emanetin yerlere göklere teklif edildiği, onların bundan çekindiği, ama insanın bu emaneti kabul ettiğinden bahsediliyor. Burada bir karışıklık olduğunu düşünüyorum: İnsan o emaneti kabul ediyor, fakat emaneti emanet olarak almayı unutup emaneti yükleniyor. Emaneti kabul etmekle emaneti yüklenmek arasında bir fark var — Araplar “emaneti yüklenmek” ifadesini emaneti gasp etmek anlamında da kullanır. Ayet der ki: “Biz emaneti göklere, yere, dağlara sunduk, onlar yüklenmekten çekindiler, korktular; insan onu yüklendi, çünkü o zalim ve cahildi.”

Allah bize hayatı emanet etmiştir — “benim hayatım” diye bir şey var mı? Yok, hayat emanet edilmiş. “Benim gücüm, benim şefkatim, benim bilgim” — bunlar bana emanet edilmiş. Ama ben ne yapıyorum? Emaneti yükleniveriyorum — “benim hayatım, benim gücüm” diyorum. Allah çocuğu emanet ediyor ama ben “benim çocuğum” diyorum. Allah güzellik emanet ediyor ama ben “benim güzelliğim” diyorum. Böylece emaneti kendime ait hâle getiriyorum, kendi zannımda. Kişi, emanete bilinçli olmaksızın çoğunlukla ihanet ediyor. “Benim hayatım” dediğinde Tanrı’dan uzaklaşıyorsun — çünkü “benim hayatım var, bir de o var” diyorsun, Allah’la aramda bir irade çelişkisi ortaya çıkarıyorsun. Hâlbuki hayat benim hayatım değil, Allah’ın hayatı — bana emaneten veriyor.

Peki bunu neden yaptılar? “Zalim ve cahil oldukları için.” Kur’an’ın başka bir ayetinde “Allah müminlerin dostudur, onları karanlıktan nura çıkarır” (mine’z-zulumâti ile’n-nûr) der — buradaki zulüm kavramı, insanın kendini karanlıkta bırakmasıdır. İnsan niye emaneti yüklendi? Çünkü kendini karanlık olarak gördü, kendinde bir şey olmadığını zannetti — hâlbuki o Allah’ın nurunu taşıyor, ama bunu unutmuş. Bir anda kendini karanlık görüyor ve “bu karanlığı nasıl aydınlatabilirim” diye “bu benim çocuğum, bu benim başarım, bu benim eğitimim, bu insanlar beni seviyor” demeye başlıyor.

İnsanlar bazen “neyim ben, hiçbir şeyim” noktasına gelir, kendini değersiz, yetersiz, hiçbir niteliği olmayan biri olarak görür — bu, karanlıkta olmaktır, zulümat içinde olmaktır. Ego kendini bu karanlıkta görünce, Allah’ın verdiği emanetleri yüklenmeye, gasp etmeye başlıyor: “Hiç olmazsa bir hayatım var, bir güzelliğim, bir gençliğim, becerilerim var” diyerek kendi imajinasyonunda oluşmuş karanlığı aydınlatmaya çalışıyor. “Çocuklarım beni sever” — o kimin sevgisi? Allah’ın o çocuklara emanet ettiği bir şey değil mi? “Senin sevgin ne?” Allah’ın sana emanet ettiği bir şey. Bunları ilahi kaynaklarından koparıyorsun, ve farkına varmadan kendini Allah’tan uzaklaştırıyorsun.

Cehalete gelince — bu bilgisizlik değil, insanın kendisinden bir şeyin kaynaklandığını zannetme cehaletidir; yanlış şeyleri bilgi zannedip doğruluğuna inanmaktır. Cahiliye toplumu dediğimiz Araplar tamamen bilgisiz değildi, ticaret yapıyorlardı — ama yanlış şeyleri doğru olarak kabul ediyorlardı. “Bu beden bana ait, istediğim gibi tasarruf ederim” — bu cehalettir. En rasyonel zihne sorsanız, “bu beden nasıl senin oluyor” sorusuna verilebilecek akla uygun bir cevap yoktur. Aslında beden tabiatın bir parçası, “ben de gasp ettim” diyebilir insan. Ama ego “benim oldu” diyor — felsefi olarak düşündüğümde bu bedenin benim olduğunu diyemem. Bir tarlayı “bu benim” diyoruz, bir çocuğu “bu benim” diyoruz, bir bilgiyi “kırk yıldır mürekkep yalamışım, bana saygı gösterin” diyoruz — bunu nereden çıkarıyoruz? Cehaletten, başka bir yerden değil.

İnsanlar “Tanrı var ama bana karışmasın” diye düşünür — hâlbuki Tanrı her an senin hayatında; bir an karışmasa sen bittin, bir anda yoksun, hücre bile kalmaz.

Peki kurban nereye konumlanıyor? Tam da buraya. Sen Allah’ın sana emanet ettiği birçok şeyi kendine ait zannedip zenginleşmeye çalışırken aslında hiçbir şeyin kaynağı sende değil — öleceksin, toprak olacaksın, ruhundan habersizsen. Yaradana ait şeyleri gasp ettik de zengin mi olduk? Hayır, sadece gasp ettik, kaynak bizde değil. “Hayat benim” diyorum ama onu koruma gücüm var mı? Yok. O zaman hayat benim değil, geçici olarak gasp etmişim, Allah da izin vermiş.

Kurban, Allah’a ait olanın tekrar Allah’a döndürülmesidir. Allah’a ait olan ne? Her şey. Kurban sembolik olarak herhangi bir şeyle temsil edilir, hakikatte senin her şeyin. Allah’a neyi adayacaksın — koyun mu, inek mi? Onlar bu işin hikmetini barındıran ritüel kısmıdır. Sen ona ait olan her şeyi vereceksin — size ait olduğunu düşündüğünüz şeyi Allah’a veremezsiniz, çünkü size emaneten verilmiş, siz de emaneten verileni sahibine gönülden iade ediyorsunuz. Habil “benim her şeyim Rabbime ait” dedi, sürüsünden en güzelini adadı — bu bir hayvanı adamak değil, kendini adamanın sembolü. Kabil ise “Allah bir şey istiyor ya, verelim” deyip en kuru, en cılız başakları topladı, hatta “Allah’ın buna zaten ihtiyacı yok ki” diyerek de akıl yürüttü.

Kur’an der ki Allah takva sahiplerininkini kabul eder — konu koyunun semizliği, Allah’ın kana susamışlığı değildir, öyle bir şey yok. Ayet bu saçmalıkları düzeltmek için der ki: “Onların kanı ve etleri Allah’a ulaşmaz.” Allah kan mı, et mi, mal mı istiyor? Hayır — Allah şunu soruyor: Emanet bilincini hatırlıyor musun, her şeyin ona ait olduğunun bilincinde misin? Allah’la kul arasındaki anlaşma bir alışveriş değildir. Gerçek anlaşma, senin her şeyini Allah’a verdiğin durumdur — “kendim dediğim her ne varsa hepsini sana teslim ediyorum, çünkü zaten sana ait.”

Buradan şunu da üretmemeliyiz: “İşte ben Allah’a kurban adadım, bunu yaptım” diye övünmek — bu egonun sahtekârlığıdır; Allah sana verdi, sen “bak ben malımdan bu kadar veriyorum” diyorsun, hangi malından? Hepsi emanet — emaneti, sahibinin rızası istikametinde kullanacaksın. Hazreti Ali der ki her namazımda Rabbime emaneti tekrar takdim ederim: “Bunlar senin, hayatım senin, gücüm senin, ilmim senin, iradem senin, ben de seninim” derim, ve bakarım gerçekten emanetin hakkını vermiş miyim, Allah bu emaneti geri alırken kabul ediyor mu diye düşünürüm. Namaz da bu emanetin her gün tekrar kaynağına döndürülmesidir; kurban ritüeli ise bunun tam bir bilinçle, tümüyle sahibine teslim edilme bilincidir.

Bunu yaptığınızda yalnızlık korkusu, değersizlik, başarısızlık korkusu kalmaz — çünkü ona aitsin, ondasın, malını kaybetme korkusu, sevilmeme korkusu, kendini ispat etme arzusu kalmaz. Kime neyi ispat edeceksin? İkilik kalmadı ki. İşte kurban budur, haç aslında budur — Tanrı’dan gelen sürecin tekrar Tanrı’ya döndürülmesi.

Aslında Tanrı ile her an yaşıyoruz — o ayrılık bizim zihnimizde oluşmuş, hakikatte bir ayrılık yok, Tanrı’dan kopmuş falan değiliz. Bu kopukluk, bizim bilincimizin bir yanılgısı; kendi zihnimizin kurgusundan kaynaklanan bir uzaklık. Ayet der ki: “Kullarım beni sorarsa, onlara söyle, ben onlara şah damarından daha yakınım.” Allah için değişen bir şey yok — hakikatte değişen bir şey yok, bizim kurgumuzda değişen bir şey var.

Bir anne düşünün, yavrusu uyuyor ve kendini rüyasında kaybolmuş görüyor — annesini çağırıyor, göremiyor, kendini annesini kaybetmiş, yapayalnız biri olarak görüyor rüyasında. Gerçekte böyle mi? Annesi yanı başında yatıyor. Ama o rüyada ayrı olduğunu görüyor. Bizim hâlimiz de buna benziyor — biz kendi zihin rüyamızda yaratandan uzak, kopuk olduğumuzu zannediyoruz. Hakikate uyansak, ayrılık da yok, kopukluk da yok, senin hiçbir hikâyen de yok; ürettiğin hikâyeler yüzünden kendini zora sokmana da gerek yok — “kimse beni sevmiyor,” “yalnız kalacak mıyım” diye. Yalnızlıktan korkan kişiye şunu sorarım: Yalnızlıktan korktuğunu hisseden kim, bir Allah’ı var mı bunun, hayatı kime ait?

Bütün bu yanılgılardan bizi kurtaran şey kurban bilincidir. Kurban bilinci, bir cümleyle: Bana ait olduğunu zannettiğim her şeyin — kendiliğim dahil — aslında ona ait olduğunu idrak edip tekrar ona döndürmemdir. “Tanrım, beni benden kendine al” derim, o beni sahte benden kendine alır — işte yakınlaşma budur. Haç, bunun en mükemmel şekilde icra edilmesidir; tekrar Hakk’a dönüş bilincinin yaşanmasıdır.

Konu bir hayvan kesmek meselesi değil, bilinçtir. Her kurban bayramında durup “ey Rabbim, ben ve bana ait olduğunu zannettiğim her şey sana ait” demeliyim. Hz. İsa’nın ifadesiyle: “Yaşayan ben değilim, bende yaşayan Tanrı’dır.” Bunu bütün hakiki sıfatlar için söyleyebiliriz: Seven ben değilim, bende seven Tanrı’dır; bilen ben değilim, bende bilen Allah’tır. O zaman “ben ne kadar biliyorum, o mu benden çok biliyor” gibi her türlü kıyaslama ortadan kalkar. Kurban bilincine sahip olmayan bir insan, o ayrılığın çözümünü hiçbir zaman bulamaz. Diyorum ki: “Ey Rabbim, bugüne kadar ben ve benim dediğim her şey, bütün iyilikler, güzellikler, varlığım sana ait — iyi ki sana ait, çünkü ben bunu taşıyamam; taşımaya kalktığım için başıma bu kadar bela sardım.” O beladan tekrar kurtuluşa dönmek kurbandır. Gerçek kurbanı yaşayan insan, kendini Allah’ın sonsuzluğunda, eksiksiz ve tam olarak bulur — o zaman bütün dertler, kaygılar, korkular ortadan kalkar.