İmtihan Yanılgısı, Eksiltme Ayeti ve Allah Bizimledir

Günlük dilde çok kullandığımız “Allah sürekli bizi imtihan ediyor” algısı var. Bazı benlikler de buna rahatsız bir şekilde “niye imtihan ediyor” diye tepki veriyor. Ben çok defa hatırlatıyorum: Bizim günlük dilde kullandığımız anlamda bir imtihan yoktur; Allah bizi bazı şeylerle karşılaştırıyor. Bediüzzaman’ın eserlerinde çokça rastladığımız bir kavram var: Bir yolcu vardır, yol alırken yol ikiye ayrılır — hangisini tercih edecek? Hayata ya psikolojik, sınırlı bir benlik algısıyla mı yaklaşacaksın, yoksa kendindeki sonsuz özne bilinciyle mi bakacaksın? İnsanoğlu bu iki bakış açısını bir arada tutabilecek bir imkâna sahip yaratılmıştır.

“Ömrümüz ne kadar kısa, dünya üç günlük, kendimi yetersiz hissediyorum, hak etmediğim bir muameleye maruz kalıyorum” — bunların hepsi, kişinin kendini sınırlı benlik algısı üzerinden yorumlamasıdır. “Farz edelim ki sınırlı bir varlığım” cümlesi kurulur, hayat böyle algılanır — ama biz o “farz edelim ki” kısmını unutuyoruz. Elimizde sadece “ben sınırlı bir varlığım” kalıyor. Ve o zaman “değerliyim, değersizim, sevilen biriyim, sevilmeyen biriyim” hikâyesi başlıyor.

Benlik algısının, mutluluk hikâyesinin öbür tarafı mutsuzluk hikâyesidir. Bir paranın tek yüzü olmaz — mutluluğun arkasını çevirin, mutsuzluktur. “İnsanlara faydalı olmaya çalışıyorum, bundan mutluyum” — yüzünü çevir, artık faydalı olamadığında mutsuz olacaksın, “hiçbir işe yaramıyorum” diyeceksin. Sevilmek mutluluk hikâyense, sevilmemek mutsuzluk hikâyen olacak; başarı mutluluk hikâyense, başarısızlık mutsuzluk hikâyen olacak. Bu konuda “Mutluluk Tuzağı” diye bir kitap var, öneririm — bazı psikologlar bunu fark etmişler.

Ama bu tuzak şükür haliyle yapıldığında bile aynı şekilde işleyebilir — asıl soru şu: Bunu yapan kim? İnsanlara faydalı olmak kötü bir şey değil, ama buradaki kastettiğimiz, “mutlu olmak için ne yapmalıyım, nasıl mutlu olabilirim” diye soran benlik. Bugün bir sürü “mutluluk tellalı” var — kimi dini literatürü kullanarak “insanlara yardım et, o zaman mutlu olacaksın” der. Kötü bir şey söylemiyor aslında, ama problem şu: Mutsuz olanın kim olduğu üzerinde durmuyor. Bu mutsuz olan kim, mutlu olmak için arayışa giren kim? Bunu sorgulamadığımız müddetçe ne yaparsak yapalım sınırlı bir çerçevede kalacaktır. Gerçek özne hâlâ kayıp durumdadır — “ben kimim” sorusunun cevabı unutulmuş; bu kayıp halka bilinç düzeyinde kayıp olduğu müddetçe hiçbir şey sağlam durmayacaktır.

Vehbi Koç’un kızı Suna Kıraç, çok hırslı, gayretli biriydi — “ömrümden uzun hayallerim var” diye bir kitabı vardır. Sonra bir hastalığa yakalandı, ömrünün son beş altı yılını, belki daha fazlasını yatakta ve bilinçsiz şekilde geçirdi. Hanginizin yedi ceddi var şu anda? Bir alime sorarlar: “Zaman değişmiş, herkes dünyaya güçlü tutunuyor, ne dersiniz?” O der ki: “Ölüm değişmemiş, ölüm başkalaşmamış” — insanın acizliği, fakirliği ortadan kalkmamış; birileri sizin gözünüzü boyuyor, “teknoloji çok gelişmiş, insanlar Mars’a gidiyor” diye insanları yanıltıyor.

Ayette (Bakara Suresi’nde, tam numarayı hatırlamıyorum) “sizi nefislerinizden, mallarınızdan, evlatlarınızdan, hoşunuza giden ticaretinizden eksiltmekle sizi karşılaştırıyoruz” der. Mealler bunu “imtihan ediyoruz” diye çevirir, ama burada geçen kelimenin kök anlamı bir şeyin eskimesi, yıpranması anlamına gelir. Allah aslında sizi mi yıpratıyor, yoksa — çok daha doğru bir mana ile — sizde kalıcı olanla değişken olanı fark etmeniz için o değişken olanı eksilterek size neyin yıprandığını göstermek mi istiyor? Yaradan bize bir farkındalık kazandırmak için değişken olanı eksiltiyor. Sizi eksiltmiyor — ama siz kendinizi onlarla tanımladığınız için kendinizde bir eksilme hissediyorsunuz.

Yaşlanıyorsunuz, gençliğiniz, tazeliğiniz eksiliyor — bunu kendinizde bir eksilme olarak mı algılıyorsunuz? Kutsal metin der ki: Ben seni, özdeşleştiğin ama gerçekte sen olmayan şeyleri eksilterek, alarak bir farkındalığa çağırıyorum. “Sabredenleri müjdele” — neyde sabretmek? Kalıcı olanda direnmek. Bendeki ben olmayan her şey alınabilir, bedenim, malım dahil. Bunların alınması “Allah bizi imtihan ediyor” diye yorumlanır — sanki Allah bizi köşeye sıkıştırmanın derdinde, Yunan mitolojisindeki ateşi tanrılardan çalan Prometheus’a benzer bir Allah tasavvurumuz var; hep ondan bir şeyleri kaçırmaya çalışıyoruz.

On yedi on sekiz yaşımda kendime bir soru sordum: Ölmeyeceğin, hastalanmayacağın bir hap üretildi diyelim — bu hapı içer misin? Ama bu dünyada sonsuza kadar yaşayacaksın, hiç hastalanmayacaksın, hakikati idrak etmemiş olacaksın. Kendime “hayır, yutmam” dedim — gerçek kendilik, gerçek varlık bilinciyle bunu diyebilmemiz gerekiyor. Bunu diyemiyorsak, şu anda bir şey tarafından manipüle ediliyoruz demektir. Bundan korkan kim, cehennemden korkan kim? Korkana bak — korkan, varlık mı barındırıyor? Eğer varlık barındırıyorsa, varlığa bir şey olmaz; varlık cehennemden de geçse hiçbir şey olmaz. Bir bilgenin ifadesiyle: Nar nuru yakmaz — varlık nurdur, hiçbir şeyin bozamayacağı, hasta edemeyeceği bir şeydir.

Arzu, bir şeyin bizi tamamlayacağını zannetme duygusudur; korku, bir şeyin bizi eksiltip yok edeceğini zannetme duygusudur. Ben zaten yok olabilecek bir varlıksam olayım — ama ben varlığımsa, cehennemden geçse de bir şey olmaz. Cehennem, bizi biz olmayandan ayıran, temizleyen bir alandır — “vücûd âlemini adem zulümâtından temizliyor” (varlık âlemini yokluk karanlıklarından temizliyor). Aklı başında biraz baksan bunların hepsinin sahte olduğunu görürsün, ama gerçek olduğunu zannettiğin için seni etkiliyor. Boşanan, büyük bir acı yaşayan bir insanın “kandırılmışlık, yetersizlik” hikâyeleri hepsi sahtedir — ama sen bunları gerçek kabul edersen, senin üzerinde gerçekmiş gibi yaşanır. Rüyanızda kendinizi bir şey görüp uyandığınızda “yokmuş öyle bir şey” demiyor musunuz?

Bu anlamda “imtihan” derseniz kabul ederim; ama Allah’ın sürekli peşimizde, mutluluğumuzu kıskanan bir varlık olduğu algısıyla “imtihan” derseniz, öyle bir imtihan yoktur — bu, benim Kur’an’dan anladığım manaya göre böyle. Kendinizi beden üzerinden tanımlarsanız her gün imtihanın içindesinizdir — yaşlanmaya doğru gidiyorsunuzdur. Ama beden olmadığınızı idrak ediyorsanız, bedeni kendi doğal kaderine bırakırsınız — doğar, çocukluk, gençlik, ihtiyarlık dönemlerini yaşar, son kullanma tarihi bitince güle güle dersiniz. O zaman imtihan kalmaz.

Kastettiğimiz mutluluk bir duygu değildir, bir nedene bağlı değildir, bir sınırı yoktur — tıpkı suyun ıslak olması, ışığın aydınlık olması gibi öz varlığımız mutludur. “Hakiki saadet imandadır” denmiştir — iman sadece Allah’a iman değil, Allah’tan dolayı kendinize doğru iman etmektir. Biz Allah’a iman ediyoruz ama kendimize imanımız yok. Sen nesin? Kendine dair imanın ne? “Şu olmazsa yapamam” diye mi kendini tanımlıyorsun? Öyleyse Allah’a istediğin kadar iman et, hiçbir işe yaramayacak.

Allah sana ruhundan üflediğini söylüyor — buna imanın var mı? Kur’an “yeryüzünde bir halife yaratacağım” der, beşeri tarafını topraktan şekillendirip uygun bir kıvama geldiğinde “ruhumdan üfledim” der. Sen ruhundan üflendiğinde orada değil miydin? Ama benlik “hatırlamıyorum, orada değildim herhalde” der — o, bu dünyada şekillenmiş sahte bir benliktir, ama sen o değilsin. Bu, sufi gelenekte Muhammedî nur veya hakikat-i Muhammediyye olarak tanımlanır ama önemli olan isim değil — Allah’tan sana gelmiş ilahi bir şey var, bu cehennemde yanmaz.

Cehennemi doğru bilseniz ve ihtiyacınız olduğunu bilseniz, “Ya Rabbi beni cehennem tezgâhından bir geçir de bütün o sahte şeyleri bırakayım” derdiniz — nasıl bir hastanın tedavi görebileceği hastaneye gitmesi gibi. İnanmayan tarafın, inanmayan tarafı gerçek değildir — inanmayanın da Allah’tan üflenen bir ruh taşıyıp taşımadığını kendinize sorun, taşıyor; hayatlarını sahte bir şey üzerinden geçiriyorlar. Kâfirin hakiki bir benliği yok ki kalsın — o gidecek zaten, bu yüzden cehennem “ebedidir” denmiş, o sahte benlik bitinceye kadar devam eder. Bunun üzerinde çok kafa yormayın, sadece şuna dikkat edin: Hiçbir mutluluk hikâyesine inanmayın, gerçek mutluluğun kaynağı olan kendinize doğru yol alın.

Biri “nasılsın” dediğinde “iyiyim” demek bazen sahtekârlık gibi algılanır — ama ben bunu öz varlığın sorulduğu bir soru olarak alırım. En olumsuz bir olay dahi olsa “iyiyim” derim — sahte benliklerimle değil. Sen iyisin, mutlusun, huzurlusun, çünkü öz varlığın tam ve mükemmel. Biyolojik olarak hasta olsam da iyiyim, sevdiğim biri vefat etmiş olsa da iyiyim, en sevdiğim insanlar vefasızlık yapsa da iyiyim — çünkü öz varlığımızdaki mutluluk hakikati asla değişmiyor.

Hazreti Peygamberin hicret ederken mağarada Hazreti Ebu Bekir’e söylediği söz çok önemlidir: “Allah bizimledir.” Bunu en zor durumda, ölümle burun buruna olduğunda söylüyor. Biz bunu çarpıtıp “merak etme, örümcek ağı örmüş, bulmayacaklar” diye anlarız — hayır, Peygamber bunu demiyor. “Üzülme, Allah bizimledir” diyor — üzülen tarafı da gör, üzülmeyecek olan tarafı da gör. O kısacık ayet insanın iki boyutuna işaret ediyor: Bir taraf üzülebilir, ama asıl olana bak — zahiri ve geçici olan bir şey o. Farz et ki yakalandılar ve öldürüldüler — bu kötü bir son mu? Yok öyle bir şey, “Allah bizimledir.”

Sınırlı benlik bilinciyle bakarsan hayatta her zaman hüzünlenecek bir şey bulursun. Bir alimin dediği gibi: “Bu dünya bir üzüm yedirir, yüz tokat vurur.” Elli beş yaşına gelmişsin, çocukluğunu, gençliğini düşünürsün, mahzun olursun — “ne günlerdi” dersin. Bu perspektiften bakarsan hep hüzünleneceğin bir şey bulursun, çünkü baktığın şey geçici, değişken. Ama ayet “hüzünlenme” diyor — çünkü Allah bizimle. Öz farkındalığına dön, oradan cevap ver. Ya hüznün içine saplanacaksın, ya hüzünden kaçmak için kendini işe güce vereceksin, ya da bu hikâyeyi fark edip üstüne çıkıp gerçek merkezinden bakacaksın: “Allah benimle, ben de Allah’layım.”

Kur’an’ın insanın yaratılışıyla ilgili anlattığı noktaya dönelim: Siz Allah’ın topraktan çamurdan şekillendirdiği bir varlık mısınız, yoksa ruhundan üflediği bir varlık mısınız? Önce kendimize iman etmemiz gerekiyor — kendi varlığının hakikatine iman etmen gerekiyor. Allah’a iman, kendine imanı hatırlatmalı; bunlar bir paranın iki yüzü gibidir, ikisi de nuranidir. Ayet der ki: “Onlar Allah’ı unuttular, Allah da onlara kendilerini unutturdu.” Bunun öbür tarafı: Allah’ı hatırlarsan kendini de hatırlarsın — kendimdeki Allah’ı, onun üflediği ruhu hatırlamış olurum.

Bir şey demekle, ad koymakla uğraşmayın — bir şeyin kendisini bulun, adını başkaları koysun. “Enel Hak” denmiş, doğru veya yanlış anlaşılmış — bırakın, o başkasının meselesi. Allah ne demiş sana? “Ruhumdan üfledim” demiş. Bu kadar. Bu sana yeter.