Doğal Kişilik, Sahte Kişilik ve Yılan-Halat Benzetmesi

Bazı öğretilerde doğal kişilik ve sahte kişilik kavramları kullanılır. İnsan üç boyutlu bir varlık — spiritüel, psikolojik ve bedensel. Psikolojik boyutumuzun yaratılıştan gelen doğal bir zemini var; bu zemin aynı zamanda gelişime açık bir zemin. Bir bebek dünyaya geldiğinde ona gülümsendiğinde, kucağa alındığında bunu düşünüp analiz etmez — psikolojik mekanizması bunu doğal olarak anlar ve karşılık verir. Psikolojik doğamızın başlangıç noktasında olumsuz şeyleri anlamlandırma yeteneği yoktur; olumsuz bir şeyle karşılaşan çocuğun ilk tepkisi şaşkınlıktır. Özellikle ilk on sekiz ay içinde ona kızıldığında ya da yok sayıldığında, bunu anlamlandıramaz. Ama benlik kavramı gelişmeye başladığında (bazı yorumculara göre on sekiz aydan sonra), olumsuz şeyi kendisine karşı yapıldığı tarzında algılamaya başlar.

Üç üç buçuk yaşında bir çocuk, annesi çalışmaya başladığında yemek yememeye, tuvalet eğitimini aldığı halde tekrar altına kaçırmaya başlayabiliyor. Annesi işe başladığı için kirayı ödeyecek diye bir algısı yok tabii — bunu kendisiyle ilgili olarak algılıyor. Bazıları bunu bebeklik çağındaki bir egoizm ya da narsizm olarak tanımlar; biz o tanımlara girmeyeceğiz, sadece şunu işaret edeceğiz: Her insan çocukluğunda bu tür etkilere maruz kalır, ve bu etkiler üzerinden doğal psikolojik zeminimiz yanlış kayıtlar yapmaya başlar — fark edilmezse bu ömür boyu devam edebilir. İlgi görmeyen, sevilmeyen, dışlanan bir çocuk hikâyesi oluşabilir. Bazı güçlü egolar ise bunu kendilerine yediremediği için bu zayıf görünen yapıları erken yaşlarda bırakıp “ben güçlüyüm, kimse bana karışamaz” gibi daha güçlü görünen sahte zeminler oluşturur.

Kolay tatmin edilmeyen, çok onay vermeyen bir ebeveyniniz varsa, “ne yapsam da beğenilirim” mekanizması gelişir. Bu bazen anne babadan çıkıp bir arkadaşa, sevgiliye, eşe, patrona, hatta Yaradan’a yansıtılabilir — çok otoriter bir ebeveyn, otoriter bir Tanrı anlayışına dönüşebilir, birkaç ayet bulup zihninizde otoriter bir Tanrı kurabilirsiniz. Oluşturduğumuz hikâyeler enneagram tipimizle bağlantılı oluyor — tip 4’seniz “anlaşılmayan biriyim” hikâyesi, tip 8’seniz “kimse beni kontrol edemez, kimseyi dinlemeyeceğim” gibi bir sahte benlik üretebilirsiniz. Her coğrafyanın doğal bitki örtüsü olduğu gibi, doğal olmayan zararlı bitki örtüleri de olabilir — biz de böyle bir hikâyenin içine kapılırız.

Ergenlik döneminde “ben kimim” derken, o ana kadar getirdiğimiz sahte benlikleri kendimiz olarak algılama tuzağına düşeriz ve bunları ömür boyu taşıma ihtimali barındırırız. “Bana benim ihtiyacım olduğu şekilde davranın” deriz ama kimse bizim hikâyemizi bilmez, bilse de bilmiyor olsa da bize göre davranmak zorunda değildir. Allah’ın bizi sürekli imtihan ediyor gibi görünmesinin altında bu yatar — Allah senin mevcut sahte benliklerine göre sana davranmaya söz vermemiştir. Çok hassassın diye etrafına hassas insanlar toplanmaz; bazı insanlar kaba olur ve onlar sana diken gibi, “imtihanın” gibi görünür. Bu yüzden imtihan yoktur diyorum — sahte benlikler ve onların rahatsız olduğu şartlar vardır.

Anne babanızın da, çocuklarınızın da, en başta sizin de sahte benlikleriniz var. Çocuğunuz sizi suçladığında rahatsız oluyorsanız, içeride “ben senin iyiliğini istiyorum, beni dinle” diyen bir benlik var demektir. Küçük bir çocuk istediği olmayınca vurabilir, bunu “beni dövüyor musun” diye algılamazsınız — ama yaşı büyüyüp sizi eleştirmeye başladığında sizde bir sahte benlik tetiklenir: “Bu kadar fedakârlık yaparken sen nasıl böyle düşünürsün.” Temel soru şu: Ben bir insanı dinlediğimde bunu kim dinliyor?

Bu şuna benzer: Doğal bir toprak zemin var, birileri “burası hoşuma gitmedi” deyip üstüne bir tahta çekiyor, sonra “kıymık batıyor” deyip halıflex koyuyor, sonra kirlendiği için başka bir halı koyuyor — artık orada toprak olduğunu unutuyorsunuz. Doğal psikolojik zemin en temelde hâlâ duruyor, ama üstüne üstüne bir şeyler koya koya unutulmuş. Ters bir şey olduğunda hemen geriliyorsunuz, biri sert bir şey söylediğinde içinizde bir öfke çıkıyor — bunların hepsi sahte bir kendiliği koruma arzusundan oluşmuş, ama bu zemin sizi korumak yerine yük oluyor, çünkü gerçeklikten kopuk.

Bazen yaşadığımız bir olayda kendimizi korumak için geçici olarak tercih etmemiz gereken bir şeyi, farkına varmadan kalıcı hale getiririz. Kolunuz kırılmış, alçıya almışsınız, ama on beş gün sonra çıkarılması gerektiğini unutup alçıyı ömür boyu taşımaya başlıyorsunuz — ne dramatik bir şey olurdu. Bir an sert davranmanız gerektiğine inanmışsınızdır, o anda işe de yaramıştır — ama sonra “bu iyi oluyor, insanlar bu dilden anlıyor” deyip o tutumu kalıcı hâle getirmeye çalışırsınız. Alçıya biri vursa etki etmiyor diye “bu kalsın, kolumu daha iyi koruyorum” dersiniz.

Ebeveyninizin sizi tam sevmediğini düşünüp kendinizi sevdirmek için bir şey yaptınız, sevildiniz — oradan “sevilmek için hep muhatabının istediğini yapman lazım” formülünü çıkarırsınız; ama bu formül her zaman işlemez, siz yine de onu tek gerçek olarak kabul edersiniz. Katman üzerine katman bunaldığınızda, çare bırakmaktır — bırakmak sizi özgürleştirir. Kadim bilgelikler sizi donanımla çoğaltmaya değil, doğal saflığınıza döndürmeye çalışır. Eski yapıları yenileyen bir televizyon programında, kirlenmiş bir halıflexi kaldırdıklarında altında güzel bir ahşap zemin bulup “yer için masraf yapmaktan kurtulduk” derler — aslında yaptıkları tek şey bir fazlalıktan kurtulmaktır. “Kendimi savunmazsam ne yapacağım” diye düşünmeden önce durun — belki bir şey koymanız gerekmiyordur, belki orada zaten doğal bir şey duruyordur.

Bir belirsizlik olduğunda “mutlaka netleştirmeliyim” diye bir kalıp üretmiş olabilirsiniz — hayatınızın yüzde yirmi beşi, yarısı bununla geçer. Ama sizi rahatsız eden belirsizliğin kendisi mi, yoksa “gidermen lazım” diyen içerideki matkap gibi düşünce mi? Hayatınızın filmini zihninizde durdurup adım adım oynatın: “O böyle dedi, ben ne oldum, kızdım — dur orada, niye bu oldu?” Hatayı görmekten korkan bir benlik “orayı geçelim” der — bir futbol yorumcusunun kendi takımının ofsayt golünü çabuk geçiştirmek istemesi gibi. Fark et onu, filmi durdur.

*(Katılımcı):* “Hocam, iş yerlerinde savunma mekanizması geliştirmek gerekli değil mi? Kapitalist çalışma koşullarında insanların kendini koruması gerekiyor.”

*(İsmail Acarkan):* “Bu da önemli bir konu, ama şunu söyleyeyim: İnsan bazen bilinçli olarak — neyi ne kadar yapacağını bilerek, kontrolün kendisinde olduğu bir bilinçle — biri sınırlarını ihlal ediyorsa mesafeli, sert bir imaj verebilir. Ama bunu böyle hissettiği için değil, bilinçli bir tercih olarak yapar. Çocuğumuzu severiz ama aşırı ısrarcıysa ‘bu kadar da fazla’ diyebiliriz, içimizde bir kızgınlık hissetmeden. Bunun için önemli bir farkındalık gerekir. Konumuz karşımdakinin bir tavrı hak edip etmediği değil, benim onu nasıl yaptığımdır — özdeşleşerek mi yapıyorum, bilinçli mi?”

Bunun en güzel örneği Hazreti Ali’nin bir savaşta kendisine hakaret eden birine “seni şu an öldüremem” deyip durabilmesidir. Hazreti Ali ölümcül bir savaşta mücadele ediyor, öfkeli gibi görünüyor, ama içeride öfkeli bir Hazreti Ali yok — vazifesini yapan ve her an durabilme özgürlüğüne sahip biri var. Böyle bir özgürlük bilincine sahipseniz geçici olarak öfke gösterebilirsiniz. Ama yapamıyorsanız “bu öfkeyi hak ediyor” diyemezsiniz — referans, öfke gösterdiğin kişinin hak edip etmediği değil, sen o öfkeyle özdeş misin, öfke elinde bir alet mi yoksa sen öfkenin içinde bir aparat mısın sorusudur.

Bir sahabi savaşırken karşısındaki “bana dokunma, ben kelime-i şehadet getiriyorum” dediği halde onu öldürmüş. Bu Peygambere aktarıldığında, o kadar memnuniyetsizliğini ifade etmiş ki, sahabi “keşke Müslüman olmasaydım, keşke bu savaşa girmeseydim” hissiyatını duymuş. Çünkü orada özdeşleştiği bir öfkeyle bir insanı haksız yere öldürmüş oluyor. Peygamberin amacı savaş değil, cihattır — insanların kendilerine ve birbirlerine yaptıkları zulmü fark edip kurtulmaları. İslam’da savaş gönüllülük esasına dayanır — özdeşliğin varsa o savaşa girmemen gerekir, çünkü fark etmediğin egolarla savaşıyorsundur. Mekke döneminde on üç yıl savaş yoktur — çünkü savaşman için önce özdeşleşmelerinden kurtulman gerekir. Bir futbol maçına bıçakla giden biri, aslında bastırdığı egolarını tatmin etmeye gidiyordur, hangi benlikle gittiğinin farkında değildir.

Başarmak isteyen bir benlik nedeniyle de hayatınızı heder edebilirsiniz — Vehbi Koç’un kızı “ömrümden uzun hayallerim var” demişti, ömrünün son beş on senesini fiziksel olarak kımıldayamaz halde geçirdi. “Kim itekliyor beni sürekli başarmalısın diye, bu ne zaman bende şekillendi” diye durup bakmanız gerekir.

Gerçekten doğal bir çocukluk yaşadığımızda, çocukluğumuzu severiz — ekonomik olarak daha sıkıntılı olsa da hayat daha güzeldi deriz, çünkü sahte benliklerimizin yükü o zamanlar hafifti. Kimse sana gerçek anlamda zulmetmez — dışsal olarak zarar verebilir, ama asıl seni kötü hissettiren şey senin iç düşüncelerindir. Allah hiçbirimizin mutluluğunu bir başkasına bağlamamıştır — bağlasaydı “ben elimden geleni yapıyorum ama şunun tavrı yüzünden mutsuzum” diye serzenişte bulunma hakkımız olurdu. Ama Allah sadece kendisiyle olan ilişkimiz üzerinden mutlu veya mutsuz olma durumunu yaratmış.

Peygamberimizin Taif’te taşlanması bunun örneğidir — Taif’e gitti, taşlandı, Mekke’ye de giremedi çünkü Arap geleneğine göre girmesi için birinin kefil olması gerekiyordu; konaklayacak bir yer bulamadı. Ama mutsuz muydu? “Ya Rabbi sen benden razıysan ben de razıyım, bunun dışındaki her şey önemsizdir” dedi — “niye beni bu hale düşürüyorsun” demedi. Çünkü dikkat dışarıda değil, içerideydi. Dışarıda bir sorun olabilir ama bu ne zaman senin problemin haline gelir? İçeride sahte bir benlik döndüğünde. Yalnızlık hissetmen için kendini unutman gerekir — kendini hatırlarsan Allah’ı hatırlarsın, Allah’ı hatırlarsan kendini hatırlarsın ve yalnızlık ortadan kalkar. “Yalnızlık Allah’a mahsustur” sözü, ancak O’nun tek ve yegâne olduğu için yalnız hissedebileceği anlamına gelir — insanın öyle bir şansı yok, kendini unuttuğunda bir deneyim olarak yalnızlık hissedebilir sadece.

Hintlilerin güzel bir benzetmesi var: Odanda yılan olduğunu zannediyorsan emin ol, yılan yoktur — o bir halattır, bir sahteliktir, korkma, araştır, hava aydınlandığında görürsün. İçeride seni rahatsız eden bir şey varsa, orada sahte bir şey vardır demektir — Allah fıtratınızı iyilik üzere yaratmıştır, ama sahte benlik oluşabilir; oluştuğunda ürkmene gerek yok, o senin hayaline yılan gibi görünen bir halattır.

Bir hadiste denir ki: “Allah sevdiği kuluna kusurunu gösterir” — bu seni yargılamak için değil, kusursuz olan doğanı hatırlatmak içindir. Sen kusurlu bir zemine hapsolmuşsun, kusursuz olan kendini göremiyorsun; onu fark et ve oradan ayrış. “Geç kaldım” dediğinde bir boşluk oluşturuyorsun — “üç sene, beş sene geç kaldım” diyorsun, sonra “arayı kapatmalısın” diye kendini hırslandırıyorsun, ama ara hiçbir zaman kapanmaz, çünkü öz için zaman yoktur, öz hiçbir zaman geç kalmaz. Haçta şeytan taşlama sembolik bir ritüeldir — şeytanla kavga etmiyoruz, içimizdeki boşluğu fark edip onun varlıkla dolmasını sağlıyoruz; çünkü gerçek boşluk yoktur, boşluk varlık unutulduğu için oluşur.