Sınırlı Benlik Algısı ve Allah Bana Yeter Ayeti

İnsan psikolojik benlik düzeyinde kendini tanımladığında — “şu anne baba, şu hayat çerçevesinde yaşayan bir varlığım” dediğinde — hayat ister istemez çok dar bir perspektiften algılanmaya başlar. Bir bardak gördüğünde “bu benim mi senin mi,” bir olay karşısında “ben onu yapabildim mi yapamadım mı” diye bakar. Bir yemek sofrasına baktığında “burada benim yiyeceğim ne var” diye bakar, “burada ne kadar yiyecek var” diye bakamaz. Her şeyin ölçüsü o bireysel benliğin arzu ve korkuları olur.

Bu durumda insan ilk önce sahiplenme tuzağına düşer — “benim olan ne, benim olmayan ne” diye bir düzleme düşer. Biri güzel bir şey yaparsa “sen yapamıyorsun” der benliğimiz, ya da “iyi ki ben yapmıyorum, ondan iyiyim” noktasına gider. Hayatında ters giden bir şey olduğunda onun içine gömülürsünüz, hâlbuki o anda dünyada güzel giden milyonlarca olay vardır ama bakışınız o sınırlı benlik tarafından kapatılmıştır. Normalde geniş bir alanı görebileceğinizi düşünün — ama küçücük bir delikten dış dünyayı görseydiniz nasıl olurdu, hayal edin. Şu anki durumumuz da buna benzer — küçük bir çocuğun İstanbul haritasına bakarken sadece çocuk bahçelerini görmesi gibi, dikkatimiz arzu ettiğimiz şey tarafından çekilir.

İnsanlara çoğu zaman şu hatırlatılır: İstediğin şeyi isteme, istemediğin şeye de kabulle yaklaş. Bir şeyi çok mu istiyorsun? O isteği isteme arzusundan vazgeç, bir adım geri çekil ve o isteği sadece seyret — o kim tarafından isteniyor?

Bir ilişkide değersizlik hissediyor olabilirsin — dikkat etmen gereken şey ilişkinin kendisi değil, bu kim tarafından hissediliyor sorusudur. Kendimizi sınırlı bir benlik noktasına indirgediğimizde, acı ve korku o benliğin kaderi olur. Olaylar acı oluşturmaz; kendini sınırlı bir benlik olarak tanımlayan, doğumla başlayan, belli bir biyolojik yaşı olan ve bir zaman sonra sona erecek biri olarak kendine bakan o benlik korkar. Ya Epikuros gibi “ben yaşarken ölüm yok, ölüm olduğunda ben olmayacağım” gibi yüzeysel bir felsefeyle rahatlamaya çalışırsınız, ya da manevi ekollerin hatırlatmalarına bakarsınız — ama hiçbir zaman ölümsüz olan tarafınızı görmemiş olursunuz. Kutsal kitap ölümü bir dönüş olarak tanımlar, bir toprağa gidiş olarak değil.

Acının, korkunun kim tarafından hissedildiğine bakarsanız, ilk cevap yüzeysel cevabımızdır: “Ben acı duyuyorum.” O “ben”i soruşturmamız gerekiyor — gerçek bir özne mi, sahte bir özne mi, kendi kurgusu tarafından üretilmiş bir özne mi? Bunu ayırt etmezsek asla ileriye adım atamayız. Din, insanı Allah’a çağırırken aynı zamanda gerçek kendine de çağırıyor — çünkü Yaradan’ın üflediği ruhu taşıyorsun.

Öbür tarafta benliğine bak — zayıf, anlaşılmayan, hak etmediği şeylere maruz kalan bir hikâyenin etrafında şekillenmiş bir benlik. Bu, kırık bir kolla kavga etmek gibidir. Sana gerçek gibi görünür, ve o benlik seni kendi hikâyesinin içinde tutmak ister — istediklerim, hayallerim, gerçekleşmeyen hayallerim, korkularım ve arzularım. Bütün hayat o matriksin içinde şekillenecektir. Bu hepimizin bir kaderi mi? Evet, sınırlı bir benlik yaşamak da dualiteyi, ikiliği tecrübe etmenin bir aracıdır — sevilmeyen biri olmak nasıl bir şey, bunu anlamak için sınırlı bir benliğe ihtiyacınız var. Sonsuzluk bütün imkânları içinde barındırır ve bu açığa çıkış doğal olarak sınırlı benlik algısını da tezahür ettirir. Ama kendimizi ondan ibaret zannetmek temel tuzaktır.

Ben hayatta birçok istediğim olmamış biriyim ama kendimi artık öyle bir olguyla tanımlamıyorum — bu sadece bir olgu, kimliğim değil. Kendimi onun üzerinden tanımladığımda “anlaşılmamışlar kulübü,” “sevilmeyenler kulübü” oluşur, birbirimizi teselli ederiz — bu çok normal, çok “insani” gelir ama hayatımız oradan algılanmaya başlar.

Freudyen yaklaşım, insanın sonsuz olmadığında, mutlak olmadığında çok makul bir şey olurdu — insan gerçekten kaotik bir varlık olurdu, bastırdığı şeyler dibini kazdıkça pislik çıkarırdı. Eğer insan sonsuz bir öz taşımıyorsa, biyolojik-psikolojik bir varlıksa, başka ne denebilir ki? Freud, “Allah olmazsa ne olur”un güzel bir cevabıdır aslında. Herkes bencildir — kimi fedakârca bir hikâyede mutlu olur, kimi “hepsinin canı cehenneme, elde edebildiğimi elde edeceğim” der; ama aralarında derin bir fark yoktur, çünkü on gün sonra kıyamet kopacak dense, ikisinin de dayanağı elinden alınmış olur.

Allah rızası kavramını bu anlamda açarsak, kendi öz sonsuz varlığının gereğince bir şey yapmak demektir — Allah rızası ile kendi rızam özdeş olur. Sen henüz kendini bilmiyorsan, Allah neyden razı oluyor onu referans alırsın; doğru algılarsan gerçek kendini bulabilirsin. Bir çocuğa “okulunu bitir, sana bisiklet alacağım” demek gibidir — bu bir yalan değildir, ama ders çalışmanın gayesi bisiklet değildir, fıtratın gereğidir.

Tarihte herkes tarafından takdir edilen biri olmak isteyen bir ego, riyakâr bir iyiliktir. Bir şeyi menfaat için yapan birine karşı içsel olarak farklı hissederiz — yolda düşmüş birini kaldırıp sonra belediyeden para isteyen bir adama nasıl bakarız? “İyi bir şey yaptı ama para için yaptı” deriz — bu içsel olarak takdir edilen bir şey değildir. Fıtrat bize şunu anlatır: Yaptığın şeyin hiçbir hedefi olmamalı, o şey bizatihi iyi olduğu için yapılmalı. Gerçek iyilik budur; senin içinde olmadığın ama senin içinden geçen şeydir.

Sosyal medya (Instagram, Facebook) tam bir “ego çöplüğüdür” — mesajların yarısı sitemdir: Terk edene sitem, kandırana sitem, vefasıza sitem; yarısı da başkalarına övgüdür. Bunlar sahte benliklerin kendini gösterdiği bir alandır. Hakiki insan şikâyet etmez; şikâyet eden bir benlik görürse onu Allah’a arz eder. Hz. Yakub’un “ben hüznümü ve tasamı yalnızca Allah’a arz ederim” sözü buna işaret eder. Dünyevi bir hüzün vardır, bir de rahmani hüzün — kendini bulamamaktan kaynaklanan, Allah’a yakın olma iştiyakının hüznü kutsaldır. Ama egoların hüznü, arzu ettiği bir şeyin kaybı, hak ettiğine inandığı bir şeyin gerçekleşmemesidir — sahtedir.

Bir gece uyudunuz, günlük bilinciniz gitti, sabah bir fare, bir hamamböceği olarak kalktığınızı düşünün — Kafka’nın “Dönüşüm”ündeki gibi, bir insan olduğunuzu unutmuş, o gözle dünyayı algılıyorsunuz. Ama aslında her sabah bir şeyle kalkıyoruz — bir arzuyla mı, bir korkuyla mı, mutsuz bir benlikle mi? Kendimizle kalkabilmek için kendimize gelmemiz, kendimizi hatırlamamız gerekiyor.

Bir sabah kalktın, eşin “seninle yaşamak istemiyorum, daha mükemmel birini buldum” dese — senin benliğin nerede olurdu? Çünkü sabah kalkarken birinin eşi, birinin annesi olarak kalkıyorsun, kendin olarak kalkmıyorsun. Uyanmadan evvel nasılsın diye bir dur, düşün — bir korkun var mı, bir beklentin, bir değersizlik algın var mı? Hiçbiri yok, çünkü o an sahte benlik büyük ölçüde iptal olmuştur. İnsan uyurken dinlenir, çünkü seni yoran uyur; uyandığında seni yoran da uyanır, “hoş geldin, ben varım” der ve yormaya devam eder. O sabah seninle kim uyanıyor, bir bakıver.

Odanızda on kişi olduğunu düşünün — biri “ben mutsuzum” diyor, biri “hiç anlaşılmadım” diyor, biri “kimse beni korumadı” diyor — siz uyuyunca rahat edersiniz ama uyanınca başlarlar. Onları kim söylüyor? Sakin bir yerde durun, çünkü varlığınızın bir sıfatı sükûnettir. Hindistan’da sokakta yaşayan bir adam, sanki yüz odalı bir sarayda uyanmış gibi mutlu kalkabilir — çünkü kendi varlığının sarayından bakıyordur hayata.

“İnsanlar etrafından dağılırsa de ki Allah bana yeter” — bu şu demektir: Sen sahte bir benlik nedeniyle kendini başkalarıyla birlikte olmaklık üzerinden tanımlıyor olabilirsin. Eğer etrafındakiler dağılırsa, “vefasızlara bak, yola ikna edilmişlerle değil inanmışlarla çıkılır” gibi sofistike laflar üretebilirsin, ya da “Allah bana yeter” diyebilirsin. Sabah kalktın, annen “aslında seni sokakta buldum” dedi diyelim — “iyi anneciğim, canın sağ olsun, Allah bana yeter” diyebilir misin? Ama bunu laf sokmak için, ezik kalmamak ya da kuyruğunu dik tutmak için değil — bu bir hakikat olarak söyleyeceksin.

Ayet Peygambere çok güçlü bir yerden hatırlatma yapıyor: Mekke’de seninle ölümüne mücadele etmiş, biat etmiş insanlar topukları üzerinde dönüp seni bırakacak olurlarsa, ne olacak? Önce içeride bir hikâye dönüyor mu diye bak — bir çocuğun hiç beklenmedik bir vefasızlık yaptı diyelim, şaşırıyor musun? Bazı insanlar bir olay yüzünden bilinçlerini kaybeder, çünkü kendini çocuğuyla tanımlamıştır, çocuk gidince geriye bir şey kalmaz. Ayet der ki: O hikâyeyi fark et, ama ona kapılma. “Ama doğru değil mi, ben bunu hak etmedim” diye ekler o hikâye — hayır, senin tümün sahte, komple o benlik sahte bir yerden bakıyor. Yapılan olay bir vefasızlık, bir haksızlık olabilir — ama “bu bana nasıl yapılır, ben bunu hak etmedim” diyen taraf sahtedir, farkına varmadığınızda kibrin dik alâsıdır. En haksız bir duruma maruz kalsanız bile, “bana bu nasıl yapılır” diyen o “bana”yı çöp tenekesine atın — o sen değilsin.

“Allah bana yeter” demek sonradan farkına vardığımız bir şey değil, ebedi ve ezeli olarak öyle olan bir şeyi hatırlamaktır. Bazen adil, bazen haksız davranılabilir, bazen anlaşılabilir, bazen anlaşılmayabilirsin — ama anlaşılmadığında mutsuz olan bir “ben” yoktur orada, sadece anlaşılmama durumunu deneyimlersin, bu kadar.

Sahtelik nerede başlamış, ne zaman ilk kez “ben sevilmiyorum” dedin, ne zaman kendinden bir utanma hissi oluştu — orayı bul, sahteliğin kaynağı oradadır. Onu keşfet ve bırak. O senin bilincinde bırakacağın bir şeydir — sen kendi sahte bilincin tarafından tutuluyorsun, onu bıraktığında o benlik seni bırakacak. Anlaşılmamak bir gardiyandır, sevilmemek bir gardiyandır. Bu gardiyanları biz tutmuşuzdur, farkında olmadan — kendimizi suçlamamıza gerek yok, sadece usulca tebessüm edip “bugüne kadar bir arkadaşlık yaptın ama eyvallah, teşekkür ederim” demeniz gerekir. Çünkü bunlar asla büyümez, asla olgunlaşmaz, sadece hikâyeleri daha sofistike hâle gelir.

Artık yeter, söz benim — içimdeki benler kalabalığının insafına kendimi terk etmemeliyim. “De ki Allah bana yeter” — bu, Allah’ın içimize koyduğu kendilik sesidir, ama öyle bir gürültü var ki dışarıda, o sesi duyamıyoruz. Onları kendi hâllerine bırakın, dokunmanıza, onaylamanıza gerek yok. Allah bizi “Dârüsselam”a çağırıyor — gerçek kendi yurdumuza, bir ilişkiye, bir misyona değil. Allah Hazreti Muhammed’i bir misyona değil, kendine çağırdı. Kelime-i şehadetteki “abd” (kul) kelimesinin başta gelmesinin esprisi de budur — sen kulsun, bir hiç olarak Allah sana yeter.

Uhud’da, ok atıcıların yerlerini terk etmesinden dolayı Peygamber huzursuz, öfkeli olmadı — sadece “nefsimizin bir tarafı dünyayı tercih ediyordu, o yüzden hata yaptınız” diye hatırlattı, kendiyle ilgili bir problemi yoktu. İnsanlarla olan sürecinizde kendinizle ilgili bir problem algınız varsa, o sizin probleminizdir, dışarıdakilerin çözeceği bir şey değildir. Değersizlik tuzağının çözümü çocuğunuz, eşiniz, arkadaşınız değil, sizsiniz. Dışarıdakiler size değer verse de içinizdeki sorun bitmez — siz öz varlık itibariyle değersiz olmadığınızı idrak edinceye kadar bu tuzak sizi bırakmaz, çünkü aslında siz onu bırakmıyorsunuzdur. Değerinizi ilişkilerinizde ararsanız, değersizlik duygusu asla sizi bırakmaz.