Kim Terbiye Ediyor, Rağmenlik ve Özgürlük

Bir çocuğa her istediğini vermek ("bisiklet mi istiyorsun, al sana") ona yanlış bir hayat algısı verir — biriktirmeyi, bir şey için çalışmayı, ertelemeyi tecrübe edemez. Bazı ebeveynler "çocuğum zorlanmasın, eksik kalmasın" derken aslında çocuğa tanınan bir "kredi" hissi verirler; çocuk bunu boşa çıkarmamaya, bir şekilde ödemeye çalışır.

Aynı ailede aynı mizaçtaki (örneğin yedi mizacında) iki çocuk farklı düzeylerde gelişebilir — biri ortalama düzeyde sağlıklı, biri sağlıksız düzeye gider. Aile faktörünün yanında arkadaş çevresi, okul gibi faktörler de devreye girer. Bir örnek: dokuz mizacında bir adam, ilkokulda çalışkanken ortaokulda kötü arkadaşlara takılıp devamsızlıktan kalmış, sonra korku hissettiğinde hemen o ortamdan ayrılıp eve gidip yatma alışkanlığı geliştirmiş — bu kısır döngü analiz edilmeden, sadece ilaçla tedavi edildiği için 20 yıl heba olmuş. Doğru soru: "bu korkuyu makul kılacak nesnel bir neden var mı?" Yoksa bu "yanlış bir alarm"dır, ona uyulmamalıdır.

Bir mizacın avantajlı yönü de dengesizleşebilir — bir altının aşırı sorumluluk hissi, elinde imkân olmayan durumlarda kendine yük olur; kişi "elimdeki imkân ve potansiyeli tam kullandım mı" diye objektif bakmalı, sonuç odaklı kendini eleştirmemelidir. Sorumluluk alanının sınırını bilmek gerekir — bir ebeveyn çocuğuna örnek olup motive edebilir ama çocuğun değişip değişmemesi kendi sorumluluk alanı değildir; bunu da kendi alanı gibi görürse yıpranır.

Muhatabımız ne kadar sağlıksız olursa olsun bizde negatif duygu oluşmaması idealdir ama oluşuyorsa, bu bizim mizacımızın hoşlanmadığı bir tavırla karşılaştığımızı gösterir — o tetiklenen benlik damarını bir kenara koyup olayı objektif analiz etmeliyiz. Hz. Yusuf'un kardeşlerine tutumu gibi — herhangi bir negativite yok, analiz ediyor. Bunun için "sıfır noktasında" olmak gerekir.

Reaksiyon otomatizmaya işaret eder, yanıt vermek bilince işaret eder. Yanıt vermek illa aktif bir cevap vermek demek değildir — bazen dikkatle dinlemek de bir yanıttır, yeter ki karşıdaki dinlendiğini hissetsin. İletişim, sözün/davranışın altında yatan psikolojik dinamiği görmeyi gerektirir — insanlar birbirlerine karşı genellikle bu dinamiğe kördür, sadece söylenen sözü, tavrı görürler.

"Buna dayanamam, buna tahammül edemem" demek, o benlikle özdeşleşmektir; "benim için mümkün değil" diyen kim? O benlik için mümkün değil, ama gerçek imkânın çok daha geniştir — büyük bir konağın sadece iki odasında yaşamak gibi. Peygamber Uhud'da 70 şehit verilip dişi kırıldığında bile öfke, ağır suçlama göstermedi. Bir benliğin "son kullanma tarihi geçmiş" olabilir ama hâlâ kullanılıyor olabilir — kaygılı bir benliğin isteği "hayatı belirgin kılmak"tır ama hayat böyle bir güvence sunmaz; o benlik baştan beri kullanılamaz bir benliktir.

Bazı benlikler geçici olarak "işe yaramış" gibi görünebilir (birine ağzının payını verip susturmak gibi) ama bu gerçek bir iletişim değildir — bir gün fatura gelir. Küserek, alınarak, surat asarak derdini anlatmaya çalışan bir benlik de böyledir; bir okyanusu çürük bir kayıkla geçmeye benzer.

"İnsanlar beni bozdu" demek, aslında "benim Rabbim insanlar" demek olur. Peygamber "beni Allah terbiye etti" der — eğer seni insanlar terbiye ederse artık onların insafına kalmışsındır, iyi davranışlar oranında iyi, kötü davranışlar oranında (farkındalıklı değilsen) kötü olursun.

Hz. İsa'nın "düşmanını sev" sözü, düşmanın sende düşmanlık uyandırmasına izin vermemektir — o seni alçaltmıyor, sen farkında olmadığın için reaksiyon gösteriyorsun. Psikolojik benlik burada yanlış bir strateji önerir: "ona düşman ol, böylece kendini korursun" der — halbuki bu daha yüksek bir bilinç katmanı gerektirir; ilk adım düşmana düşmanlık hissetmemek, sonra düşmanı sevmektir (onun öz varlığını, ruhsal özünü sevmek).

Hz. Meryem orada fıtri nefsi temsil eder — evli olmadığı hâlde bir hamileliğe muhatap olur, yanlış anlaşılmayla karşılaşır; "senin annen baban da iyiydi, sen nasıl böyle bir şey yaptın" dendiğinde çocuk (İsa) konuşur, Meryem susar. Bu şu demektir: hiçbir tırnak içinde günahımız olmadığı hâlde annemizden, kardeşimizden, arkadaşımızdan kötülükle karşılaşabiliriz — buna psikolojik benliğimizle cevap üretmeye kalkmayacağız (Meryem gibi susacağız), içimizdeki ruhsal özle cevap vereceğiz (İsa gibi konuşacağız). Düşmanını sevebilen ruhsal bilinçtir; psikolojik benlik en fazla susabilir, ama nefret etmeyebilir demek değildir bu.

Peygamberin "Ebû Damdam gibi olmaktan aciz misiniz?" sözü önemlidir — Ebû Damdam her sabah "Allah'ım, bugün bana zulmedenleri bağışladım, bana vurana vurmayacağım" derdi; bu, "rağmenliği" (psikolojiye rağmen davranmayı) kendine hatırlatmaktır. Peygamberin Müslüman ahlakı tanımı: "seni sevmeyeni sevmen, sana vermeyene vermen, sana gelmeyene gitmendir" — bu, psikolojine göre değil ruhsal bilincine göre davranmak demektir.

Rıza, "bir şey oluyorsa onu onaylamak" değil, "gerçekleşmesine razı olmak," kabullenmemezlik tuzağına düşmemektir. Peygamberin "kardeşine gazaplanan bir kimsenin kendi şeytanına ve kardeşinin şeytanına galip gelmesi daha zordur" sözü, hem kendi negatif benlik damarına hem karşındakinin psikolojik benliğinin tuzağına düştüğünü görmeye işaret eder.

Gerçek özgürlük, kişinin psikolojik mekanizmasından özgür olabilmesidir — seni sevmeyen, sana üçkağıtçılık yapan birine karşı önce nötr olma imkânına sahip misin? Özgür olduğunda psikolojik mekanizmanı kullanırsın (o seni kullanmaz); ruhsal bilincin ışığında faydalı işler yaparsın.

Peygamberin sözü: "senden büyük ve küçük kimsenin eziyetine tahammül et; eğer böyle yaparsan Allah senin varlığınla meleklere iftihar eder." Bu, yeryüzünde "halife" olarak yaratılan varlığın bu bilinç hâli olduğunu gösterir. Şeytanın "benim vazifem bitti, senin üzerinde manipülasyon yapabileceğim bir zeminim kalmadı" demesi, tam fıtri ve ruhsal insan hâlinde olan biri için geçerlidir. Şeytan bir turnusol kâğıdı gibidir — kimini makamla, kimini ilgi görme arzusuyla, kimini hırsla ayartır; kancasını atacağı bir zaaf yoksa "işim bitti" der. Kişi nereden ayartıldığını bilirse, orada çalışması gerektiğini anlar — çalışmazsa şeytana geniş bir çalışma alanı sunmuş olur.