Psikolojik Benlik, Acı ve Ruhsal Düzey

Diğer iki noktayla bağlantılı olduğun noktadan da geçebilirsin, nasıl rahat ediyorsan. O bağlantılı olduğun iki nokta, psikolojik düzeyde kişiyi tamamlayan ilk adımdır. Sağlık da bu üç noktanın dengesiyle ilgilidir. Her bir nokta iki noktaya daha bağlıdır; bu üç noktayı referans aldığında ilk psikolojik dengeyi orada bulabilirsin. Mesela birlik yedilik ve dörtlükle bağlantılıdır — birlik, yedilik ve dörtlük birbirini besleyen, birbirine ihtiyaç duyan mekanizmalardır; sağlıklı hallerini düşündüğünde üçünün toplamı iyi bir psikolojik zemin oluşturabilir. Altılık da üç ve dokuza bağlıdır: altılığın gözlemleme, veri toplama, veri kıyaslama özelliği; dokuzun hesapsız bir huzur ve sükûnet içinde hareket etmesi, çok fazla planlamadan, belli bir hedefi gözetmeden yaşaması; dokuzluğun sorun ortaya çıktığında onunla ilgilenip henüz olmamış bir şeyi kafaya takmaması. Altı "sorun olabilir, şimdiden kafamı meşgul edeyim" der ve olmamış bir şeyden gerilim yaşar; dokuz ise "sakin ol, sorun önümüze çıkarsa ilgileniriz" der ve kendini hiçbir şeyle kıyaslamaz — altı sürekli kıyas yapar, "iyiyim, kötüyüm, öyleyim, böyleyim" der. Üçlük ise, hayatın içinde bir hedef belirlediğinde "yapabilir miyim, yapamaz mıyım, ya şöyle olursa" diye düşüncenin içinde hapsolmadan bir güç gibi faaliyete geçmeyi, eyleme geçmeyi, olumsuz durumlara esnek bir şekilde intibak edip yeni durumu hemen analiz ederek yoluna devam etmeyi öğretir. Bu üç nokta birleştiğinde çok dengeli bir mekanizma oluşturur; dört yedi ve bir, dört bir ve iki, iki bir ve dört, bir için dört-bir-yedi, iki için sekiz-iki-dört gibi farklı üçlü bağlantılar da benzer şekilde işler.

Çok defa değindiğimiz gibi insan ruh, nefs ve bedenden müteşekkil bir varlıktır; en temel yapı budur. İnsan bu yapısını anlamadıkça hiçbir şeyi doğru olarak anlayamaz, hiçbir şeyi doğru yere oturtamaz. Bir şeyin nereden kaynaklandığını ve hangi imkânlara sahip olduğunu anladığımızda ancak onu doğru görebiliriz. Mesela "acı çekiyorum" deriz — doğru, ama acı çeken ne? "Ben" deriz. Peki sen nesin? Buna dair doğru bir anlayışı ve bilgisi olmayan kişi, kendisini o acı çeken yönüyle tanımlar ve sadece ondan ibaret olduğunu düşünür.

İnsan fiziksel olarak da psikolojik olarak da acı çekebilir. Fiziksel acıda kişi bir tanım yapar: "parmağım acıyor", "kasım ağrıyor" der; "ben acı çekiyorum" demez, acının yerini tarif eder. Peki psikolojik olarak da aynı soruyu soramaz mıyız? "Acı çekiyorum" — doğru, ama neren acı çekiyor, ne acı çekiyor? Cevap: psikolojim, psikolojik benliğim acı çekiyor. Neyin acısını çekiyor? Analiz edersin: bir mahrumiyetin acısını, bir kaybın acısını, kendince bir eksikliğin acısını, bir arzuya ulaşamamanın acısını çekiyorsun; ya da kaygı ve endişeden dolayı — "geleceğimi bilinmez görüyorum, ne olacağım bilmiyorum" diye acı çekiyorsun. Bu, psikolojik yanına ait bir tanımlamadır. Biyolojik tarafın acısı olduğu gibi psikolojik tarafın da acısı vardır. Peki "ben neyim" dediğimde, bütün mesele burada. Belki en doğru cevap şudur: ben özümde ruhsal bir varlık olmakla birlikte, psikolojik ve biyolojik bir tabiata da sahibim. İnsan hakikatte psikolojik bir varlık değildir; ama kendimizi psikolojik bir varlık olarak telakki edebiliriz.

Birkaç saat önce bir şey keserken bıçağı temizlerken parmağıma değdi, milisaniyeler içinde bıçağın kestiğini hissettim, elimi çektim; elim kanamıştı. "Ne müthiş bir mekanizma" dedim — sana anında "şu anda acı duyuyorsun, bir zarar var" diyor ve o an elimi çektim, bıçağı temizlemekten uzaklaştım. Biz psikolojik olarak da bunu uygulayabilsek: acı çektin, hissettin mi acıyı, hissettin; peki ne yapıyorsun? Ben ne yaptım: parmağımda acıyı hissettiğim anda refleks olarak elimi çektim, sonra elime baktım, analiz ettim — "ya parmağım acıdı, ne kadar kötü bir şey" demedim, baktım ve onu analiz ettim. Peki biz psikolojik olarak böyle bir analiz yapıyor muyuz? Yapmıyoruz. "Acı çektim" deyip meseleyi bırakıyoruz. Oysa psikolojinin neyi acı duydu, o acı çeken tarafı aç ve onu analiz et; o zaman acı çekenin ne olduğunu, neresi olduğunu, niye acı çektiğini anlarsın. Sonra sorarsın: şu anda "ben acı çekiyorum" diyen ben, ne tür bir ben — biyolojik bir ben mi? "Boyum bir yetmiş" ya da "erkeğim" ya da "buğday tenliyim" dediğimde biyolojik beni tarif ediyorum; az önce bahsettiğimiz noktada psikolojik beni tarif ediyorum. Peki ben neyim — biyolojik benlik mi, psikolojik benlik mi, yoksa daha derinde bir başka varoluş zemini mi?

Kişi şunu anlamalı: psikolojik düzeyde hiçbir zaman tam ve mükemmel denge yoktur; sınırlı ve geçici bir dengeye sahip olabilirsin. Kur'an'da bazen "onların dünya hayatıyla oyalanmalarına bakma, onların dünya hayatında kazandıklarının kıymeti yoktur, bırak onları, Allah'ın onlara verdikleriyle ferahlanıp sevinsinler, onlar (hakikati) göreceklerdir" denir. Bu, aslında "yanlış bir yerde duruyorlar, bunun tercih edilecek, gıpta edilecek bir tarafı yok" demektir. Bir kişi psikolojik olarak çok mutlu olabilir, "Allah selamet versin" dersin; ama eğer bunu kendine yeterli buluyorsa yanlış bir yerde duruyordur. 1960'larda çekilmiş, güzelliğiyle övünen bir kadının fotoğrafını düşünün — elli sene geçmiş, kadın yaşlanmış. O güzelliğiyle övünen psikolojik benlik şimdi nerede? Yok ortada, çünkü aslî ve kalıcı bir şey değildi. Neyle övünürsen övün, neyle mutlu olursan ol — eğer bunun geçici olduğunu biliyorsan problem yok; ama kalıcı olduğunu zannedip onunla mutlu olmayı gerçek mutluluk sanıyorsan yanlış bir noktadasın, kendini aldatıyorsun. İşte gaflet dediğimiz budur.

Kur'an'da şöyle bir anlatım da var: dünya hayatının örneği çok güzel bir bahçeye benzer, görenleri memnun eder, başkaları "keşke bu benim olsaydı" der; sonra bir sabah bir rüzgâr eser, bir fırtına kopar ve onu alıp götürür. İşte dünya hayatının örneği budur. Burada "dünya hayatı" derken kastedilen, bu yeryüzünde yaşadığın hayat değil; dünya hayatı sübjektif bir tanımdır, psikolojik hayattan bahsedilir. Mesela: "ben çok güzel bir kadınım, sonra üç beş gün sonra hasta oldum, altı ayda eridim" — ne kadar mutsuz olurum, ne kadar güzeldim, insanlar bana teveccüh ediyordu, sonra bir hastalık oldu, eridim, travmatize oldum. İşte bu, dünya hayatı yani psikolojik hayat demektir; yoksa dünya hayatı yeryüzündeki hayat demek değildir. Bir kişi yeryüzünde yaşar, bilgedir, ariftir, ruhsal hayat yaşar; bir başkası aynı yeryüzünde, aynı şehirde, hatta aynı evde dünya hayatı, yani aşağı düzeydeki (psikolojik düzeydeki) hayatı yaşar.

Psikolojik düzeydeki hayatın kendine ait nitelikleri vardır ve şunu bilmek gerekir: psikolojik düzeydeki sorunlar tam olarak hiçbir zaman psikolojik düzeyde giderilemez, daha üst bir şeyle giderilebilir. Psikolojik düzeydeki sorunları öteleyebilirsin, üzerini örtebilirsin, geçici olarak yerine bir şey koyabilirsin — mesela "kocan seni aldatıyorsa sen de aldat, ya da seni sevecek başka birini bul, o zaman mutlu olursun" gibi bir tavsiye, ötelemeye ya da aynı düzeyde geçici bir şeyi ikame etmeye ait bir "terapi"dir.

Mutsuzsam, acı çekiyorsam, nedeni psikolojik düzeyde olmamdır; hiçbir acının nedeni dışarıda değildir. Ama eğer psikolojik zeminde kalmaya devam ediyorsam, ayrı bir sayfa açmak durumundayım: "ben psikolojik bir zeminde yaşıyorum ve yaşamaya devam edeceğim; psikolojik yapımın parametreleri bunlardır; beni mutlu eden şeyler şunlar, mutsuz eden şeyler bunlardır" diye bir harita çıkarır, mutlu edenlere eğilim gösterir, mutsuz edenlerden kaçınmaya çalışırsın — kaçınabilirsen tabii, talih sana gülerse.

Biyolojik olarak yemeye, içmeye, dinlenmeye, uyumaya ihtiyacımız var — bu biyolojik benliğin ihtiyacı. Psikolojimin ihtiyacı ne? Modern düşünce insanın bundan ibaret olduğunu söyler; onun için mutlu olmak için duygu merkezliysen sevgi ve ilgi, fizik merkezliysen güç, etkinlik ve bağımsızlık, zihin merkezliysen bilgi ve güven ararsın. Bir altı zihnine güven vermeyi düşünelim (bunu "altıya" demeyelim, "altı zihnine" diyelim, yoksa kişiyi sınırlandırmış oluruz). "Bana güven, ne zaman problemin olursa ben buradayım" dersin; altı da böyle bir şey bulursa güven duyar — psikolojik düzeyde. Ama bu güveni veren kişinin aşamayacağı bir problem çıktığında altı yine "burada ne yapacaksın" diyerek bir güven problemi yaşar. Bir bilgenin dediği gibi: tabiatı sürekli değişim olan bu âlemde güven ve emniyet aramak, dalgasız bir deniz aramak gibidir. Altı, her şeyin belirli olmasını, öngörülebilir olmasını ister — ama hayatı öngörebilir misin? Öngöremezsin; o zaman güven ve emniyet bu alanda bulunamaz.

Ne yaparsın? "İnsanlar ne kadar iyi niyetli olursa olsun bana güven veremiyor" dersin ve "Allah var" dersin — ama bu, altının kendi Allah'ı olur: "elimi sıcak sudan soğuk suya sokmayacak bir Allah, ona ibadet edeceğim, o da bana kıyak geçecek, başıma bir musibet getirmesin, bir zorluk, bir kayıp, bir evlat acısı olmasın" diye arzu eder. Halbuki âlemin hâkimi olan Allah, sana ayette şöyle diyor: "Sizi biraz korku, açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle imtihan ederiz; sabredenleri müjdele." Sen ise "kalsın, ben korkudan, mallardan ve canlardan eksiltilmekten muaf olayım, standart bir hayat istiyorum, fazlasını da istemiyorum" dersin. Halbuki Allah'ın bu âlemde çizdiği şey farklıdır. Din psikolojik düzeyde nasıl anlaşılıyor? "İnan, ibadetini yap, Allah seni muvaffak edecek" dersin — ama peygamberlere bakınca öyle olmadığını görürsün; çünkü psikoloji kendi Allah tasavvurunu üretir ve Allah'ı kendi tasavvuruna uygun bir biçimde bekler. Tasavvufta bu anlatılır: itikad edilen bir Allah vardır, bir de hakikaten Allah vardır. Mizacın sekiz olsun, güç ve bağımsızlık ararsın; Allah seni birine — üstelik bir inançsıza — esir etse, "biz Allah'a inanıyoruz, ibadet ediyoruz, adam Allah'ı tanımıyor, bir de ona esir düşüyoruz" der, buna tahammül edemezsin — bu, psikolojik benliğin sesidir. İnsan neye bakmalı? O anki varoluş zemininin ne olduğuna. Biz ağırlıklı olarak psikolojik zeminde yaşıyoruz, ama ruhsal bir imkânımız da var. Bir ermişin ifadesiyle: acı çekmek benliğin rüyasıdır; hakikat, benlik rüyasından uyanmak ve dolayısıyla acıdan kurtulmaktır. Acı çekiyorsan psikolojik rüyadasındır.

O eksiltme ayeti şimdi açılıyor: "sizi korku, açlık, mallardan, canlardan, ürünlerden eksiltmekle arındırırız" — kişiyi neyden arındırıyor? Psikolojik zemininden arındırıyor. Yoksa Allah'ın sana korku verecek, maldan candan eksiltecek bir derdi yok; ama sen "benim malım, mülküm, her şeyi kontrol edebiliyorum, bu sayede rahatım" diyen psikolojik zemindesin. Bu yanlış bir zemin; seni bu zeminden kurtaracağım diyor. Bunun için de elindeki bazı şeyleri alıyor, ya da kafanda programladığın şekilde yürümüyor hayat. Sen "rahatsız oldum, acı çektim, mutsuzum, böyle olmamalıydı" diyorsun; Allah da "böyle olmamalı ama öbür türlü — yani sen böyle (bu psikolojik zeminde) olmamalısın" diyor. Buradaki korku, açlık aslında bir mahrumiyettir; bunu sadece maddi açlık olarak algılamayın — çoğumuz maddi açlık yaşamamışızdır ama mahrumiyet yaşarız, o da psikolojik açlıktır. Fakat asıl algılanması istenen şudur: bu mahrumiyeti, korkuyu hisseden benliğin var ya, gerçekte sen bu değilsin; öyle bir varlıksın ki bunların yüz katını kaybetsen bile yine de acı çekmeyecek bir varlığa doğru bir yolculuk yapıyorsun. "Onlar için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de" denir — Allah'ın velileri, yani ruhani düzeye geçmiş olanlar için. O yüzden "aman korkacağım bir şey olmasın" demek yerine, "bende korkmayan bir öz var mıdır, hiçbir şeyden mahrumiyet hissetmeyen, tam kendinde huzuru, mutluluğu, sevgiyi, sükûneti taşıyan bir özüm var mıdır" diye sormalı. Kadim geleneklerin insanı çağırdığı şey de budur: "seni oyalamak istemiyorum" der gibi.

Güzel bir metafor: dikey olarak uzaya çıkman için çok güçlü bir motor gücü lazımdır; bunu yapamadığında sürekli dünyanın etrafında dönersin. Psikolojik zemin de böyledir, sürekli etrafında dönersin. Dünyanın tabiatı sürekli dualite, ikilik içerir; sen hiçbir zaman aradığın saflığı, kesintisiz huzuru bulamazsın — bu, dünyanın, bu âlemin tabiatıdır. Psikolojik benliğinle hayata yaklaştığında "dünya hayatı" yaşarsın; "ehli dünya" deyip dünyaya eğilimi fazla olanları eleştiririz ama aşağı yukarı hepimiz ehli dünyayız. Bu, aşılabilir, üstesinden gelinebilir bir şeydir, insanın çağrıldığı şey de budur — yoksa küçük bir mutluluk bulunca ona sarılıp seni mutsuz eden şeyden kaçmak doğru bir hayat değildir. Bir zatın ifadesiyle: "dünya bir üzüm yedirir, yüz tokat vurur." Bu, dünyanın kötülüğünden değil; sen psikolojik açıdan bakıp dünyanın seni tatmin etmesini beklediğinde böyle olur.

Acı çektiğinde hatırlaman gereken şey, psikolojik düzeyde olduğun ve o anda sana bir imkânın açıldığıdır. Yaralanan parmak örneğindeki gibi, acı çekmek bir uyarıdır, bir hatırlatmadır, bir fark ettirmedir; o uyarıyla meseleye farklı bir yerden bakılabileceğini ve o psikolojik zeminin ötesinde bir zeminin olduğunu anlarsın. Hayatta çok değişik örnekler görmüşümdür: mutlu insanlar, sonra bir şey ters gitmiş, hayat onları çökertmiş — siz de görmüşsünüzdür. Neden? İşte o yüzden: kimsenin psikolojik düzeydeki mutluluğuna imrenmemeli, gıpta etmemeli; hiçbir anlamı yoktur, geçicidir. Manevi düzeydeki mutluluk ise başka bir niteliğe sahiptir; "psikolojik olarak hoşuma gitti ama ruhsal olarak benim için fark etmez", "psikolojik olarak rahatsız oldum ama ruhsal olarak hiçbir problem yok" diyebilirsin. İşte bunu diyebilmek için çalışmalı insan.

Acı, ya bir kayıp ve mahrumiyetten, ya bir eksiklik ve zarardan kaynaklanır; benlik kendini eksik, mahrum, engellenmiş, tatmin olamamış hisseder, bu ona acı doğurur. Halbuki acıya neden olan her şey geçici ve sınırlı olduğu gibi, bu geçici ve sınırlı olan yüzünden acı çeken benlik de asıl özümüz değildir — ikisi de sınırlı ve geçicidir. Tıpkı rüya gibi: rüyada gördüğün şey de sınırlı, geçici, bazen hayali; rüyadaki kimliğin de hayalidir. Rüyada çok acı, çok üzücü bir şey görüp üzülürsün, ama uyandığında ne o acı veren şey ortadadır ne de o acı çeken benlik. Hayat bize bunu örnek olarak veriyor; ama maddi uykudan uyandığımız gibi psikolojik uykudan uyanmak o kadar kolay değildir. O uykudan uyandığında hayata acı ve mutluluk açısından bakmazsın; derinde içsel mutluluğun, huzurun vardır; artık psikolojik hayata öyle bir gözle bakmazsın, bu senin için bir deneyim olur, hayata karşı psikolojik cevap vermezsin.

İzlediğiniz için teşekkür ederim. Hepsinden mahrum kaldık; topraktan ayrılmak, sevgililerden ayrılmak, ölümler falan — bir insanın ruhsal düzeyde buna tahammül edebilme kapasitesi vardır, ama bizim yüzleştiğimiz şey sıradan bir şey değildir. Bunun üstesinden nasıl gelinir? Gelinir, ama o düzeyde olmasa bile insanlar için düzeye bağlı bir şeydir bu.

Bu bana bir şeyi hatırlattı: bir bilgenin öğrencisi yerinden yurdundan kovulmuş, çocuklarından ayrılmış; en sonunda bilge ile karşılaşmışlar. Bilge ona ne demiş biliyor musunuz? "Kendinde misin?" demiş, bu kadar. Kendindeysen, yani o öz kendindeyse problem yok; değilsen işin zor. Dolayısıyla hiçbir ayrılık, öz kendimizden ayrılıkla mukayese edilecek bir şey değildir; gerçek anlamda tek problem öz kendinden ayrılmaktır, yoksa bütün her şey geçecektir.

İnsan mülteci olur, anne babasını kaybeder — ben böyle olaylarda, zahiren çok travmatik, çok dramatik denebilecek hadiseler yaşamış ama belli bir anlayış çerçevesinden baktığı için hiç etkilenmemiş insanlar gördüm. Örneğin: bir savaş sürecinde annesi, babası, kardeşleri öldürülmüş, bir tek o kalmış, evlatlık olarak alınmış — hiçbir travma yok. Biz böyle bir durumdaki insanda hep travma ararız, "olması lazım, olmazsa olmaz, normal insan değil" deriz — halbuki asıl olmaması da mümkün. İkisini de düşünün: biri farklı bir yerden baktığı, hayatın bu süreçleri de içerdiğini bildiği ve kabul ettiği için etkilenmiyor. Bu kabullenişin, önceki nesillerde toplumsal alandaki ortak bir kabulle, ermiş olmasa bile manevi anlayışa dair bir bilgiyle muhatap olup onu kabullendiği için mümkün olduğunu düşünüyorum — o bilginin toplumda hâlâ kaynaklarının yaşaması, meşruiyetinin olması, gerçek olarak görülmesinden geliyordu. Biz bugün o bilgiyle muhatap olsak bile ilk söylediğimiz "orası öyle ama" oluyor ve meseleyi bitiriyoruz. Psikolojik olarak kişi elbette etkilenir, bu böyledir; ama insan sadece psikolojiden ibaret olmadığını anlamalıdır.

Bazı insanlar bazı durumlardan az ya da hiç etkilenmez, ama başka durumlardan etkilenirler — bu da bizi yanıltmamalı. Mesela ilişki odaklı biri için bir insanı kaybetmek travmatiktir, başka biri için gücünü kaybetmek travmatiktir. Bir kişiyi analiz edeceksek onun bütün niteliklerini, neyden travmatize olabileceğini ayırt etmek gerekir; mesela sekiz tipi yakınlarının ölümünden çok travmatize olmaz, o başka bir şeyden travmatize olur, onun psikolojik zayıflığı başka bir yerdedir.

Peygamberimize nispet edilen bir söz üç düzeyi anlatır: "göz yaşarır, kalp hüzünlenir, Rabbimizin takdirine karşı biz razıyız." Bedensel, psikolojik ve ruhsal boyut — her birinin hakkı veriliyor. Ama biz neyi alıyoruz? Göz yaşarır kısmını iyice salıyoruz, kalp hüzünlenirken dibine kadar üzülüyoruz, ötesini zaten düşünmüyoruz. Peygamberimiz orada kâmil bir insanın örneğini gösteriyor: çocuğu vefat ediyor, göz doğası itibariyle yaşarıyor, kalp geçici bir ayrılığın etkisiyle hüzünleniyor, fakat Rabbimizin takdiri ve emri gayet tabii — biz ona bütün kalbimizle teslimiz, çocuğun ölmesi gerekiyordu ve öldü, bu kadar.

Acı çektiğimizde anlayışa muhtacız, acımızı kurcalamaya değil. Acı çektiğimde bilmeliyim ki yeni bir anlayışa muhtacım; bana bunu hatırlatıyor — az önce geçen "arındırırız" ayeti tam da bunu ifade ediyor. Acımı çekerken anlayışımı, "Allah bir seviye daha yükselt, sana bu şansı veriyorum" diye okumalıyım. "İnsan acıyla olgunlaşır" deriz, ama eğer beraberinde anlayış yoksa acıyla olgunlaşılmaz; insan acıyla çöker. Bizatihi acı insanı olgunlaştırmaz; acı beraberinde bir anlayış getiriyorsa, o zaman acı seni olgunlaştırmış gibi görünür. Aslında acı insanı olgunlaştırmıyor, anlayış olgunlaştırıyor; ama o anlayışı tetikleyen şey acı oluyor. Acı orada bir katalizör görevi görür — senin o anlayış dönüşümünü tetikler, hızlandırır. Cüneyd-i Bağdadî'ye nispet edilen bir söz: çocuğu ölünce, "benim de gönlümde bir tencere vardı, ateş lazımdı" demiş — yani acı, tetikleyen bir şey oluyor, ama bunu pişirecek bir anlayış gerektiriyor; tencerede yemek yoksa ne pişecek, tencere yanar. Bizim yaptığımız çoğunlukla da bu oluyor: çok acı çekiyoruz. İnsan şunu diyecek: "çok acı çektin, ama acının bütün nedeni sensin" — bunu gerçekten anlayacak bir anlayışa ihtiyacımız var, bu bizi kurtarır.

Kişi acılarının nöbetini tutmamalıdır. Buna engel olan şey, kişinin sürekli acılarını hatırlayarak, kendini acı çeken biri olarak görerek — ya bundan bir şanssızlık devşirerek ya da "ben bu kadar acı çektim" deyip bununla bir ego inşa ederek yol almasıdır. "Babamın ölümünden çok acı çektim ve bunu unutamıyorum" — aslında unutamıyor değil, unutmak istemiyorsun. Biri sana "sana bunu unutturacağım, bir hap vereceğim, bütün acıların unutulacak" dese, çoğu insan o hapı yutmaz — "o zaman benden ne kalacak, kendime ne diyeceğim?" der. İnsan çok yanlış bir şekilde acılarının nöbetini tutar ve onlara yaslanır. Biri acılarını anlatmaya başladığında, karşısındaki de kendi acılarını arayıp bulup çıkarıp anlatmaya başlar — âdeta bir alışveriş gibi.

Kendime baktığımda, hayatta hiçbir acı yaşamadığımı görüyorum — birçok olay yaşadım ama acı yaşamadım. Psikolojik düzeyde olduğum zamanlarda yaşamışımdır, ama onları kendi yüzümden yaşadığımı biliyorum; nedeni bendim. Başka bir anlayışla baktığımda o konuda bir acı olmadığını görüyorum. Bu, insanın psikolojik düzeyden özgürleşmesine hizmet eden bir durumdur. "Neyden korkuyorsun, ne kaybedersem?" diye sormak, doğarken neyinle geldiğini, neyi kaybedeceğini düşünmek gerekir. "Çocuğumu kaybettim" — nereden buldun ki? Anlayışını geliştir. "Annem, babam, şu, bu" diyorsun — bir adam demiş ki: "ben Tanrı'nın çocuğuyum, anne babama evlatlık olarak verildim." Bu, mecazen dosdoğru bir sözdür — insan Tanrı'nın çocuğudur ve herhangi bir anne babaya evlatlık olarak verilir. "Ben annemden anneliği görmedim" değil, "Allah'tan görmedim mi, başını kaldırsan bin tane anneli görürsün" — o kadar. Ama insanların bir de anne-babayla ilişkisi, karşılıklı beklentileri vardır; bunu her zaman böyle açıkça söyleyemezsin, "ne kadar vefasız bir çocuk" denir. Onlara "sen benim anneciğimsin, sizsiz bir şey yapamam" da diyebilirsin — o başka bir şey; karşındaki insanın anlayışına, yanlış olmamak şartıyla, mümkün ölçüde riayet edersin.

İnsan "herkes sizin gibi düşünmüyor" der — bu benim hayatta en çok üzüldüğüm şeylerden biridir. Bir şey konuşuyorsun, "herkes öyle düşünmüyor ama" denir. E ne yapalım? Ne kadar saçma bir şey, ama ne kadar çok kullanılıyor. "Bana yanlış değil ki bu düşünce, ama herkes böyle düşünmüyor, ne yapabilirim ki" der — hâlbuki ben X olayından acı çekmiyorsam ne yapabilirim, acımı mı çekeyim, gerekmez ki. Benlik ortalamaya bakıyor, kendini o ortalamanın içinde bulmaya çalışıyor — ama o ortalama, ortanın altında bir düzey; insan hakikatten başka bir ölçü kabul etmemeli.

Bu sözün altında başka motivasyonlar da var: insan aslında bu çabaya girmekten kaçınıyor, çünkü kolay bir şey değil. X olayından acı çektiğinde kimse "niye acı çekiyorsun" demez, "kim olsa acı çeker, haklısın" der. Halbuki biz o durumda olmamalıyız, o tür cevaplar aramamalıyız. "Acılarımı anlatacağım, birileri de beni onaylayacak, çok üzüldüm, ben de hayatta çok karşılaşmışım" — bunun yerine, "seni anlıyorum ama senin durduğun zemin yanlış" demeli, bunu görmeli. Acıdan kurtulmanın yegâne çaresi, sana acı veren olayı ortadan kaldırmak değil, yeni bir anlayışa yönelmek, yeni bir anlayışla bakabilmektir.

Son dönemde üzüntülü olmak, yaralı olmak neredeyse tersine bir değer haline geldi — istenmeyen, örtülmesi gereken bir durum. Bu da işin ayrı bir tarafı; insan zayıf olmaktan, acı içinde olmaktan hoşlanmaz, kimse zayıflıktan hoşlanmaz, o yüzden zayıflığı örter. Bir kadın, "yedi numara" kocasının sürekli şakalaşıp iğnelemesi karşısında "artık umursamıyorum, benim için bitti, takmıyorum" diyor ama yüzünden okunuyor ki gerçekten takmıyor değil, umursamamak istiyor sadece. Bir arif de doğal bir şekilde üzülebilir, hüzünlenebilir, ağlayabilir; ama psikolojik acı çekmek başka bir şeydir. Bu anlamda acıların üstünü örtmek de doğru değildir — "önemli değil, bundan üzülmüyorum, sorun değil" demek de acıyı anlayışa dönüştürmek değil, acıyı örtmektir; bazı mizaçlar buna yatkındır ama kastımız bu değildir.

Acı bizde bir anlayış üretmelidir. "Sürekli damarlarıma dokunan bir yedi numaraya nasıl bakmalıyım ki huzurlu ve rahat olayım" — bu bir anlayışla olmalıdır. Biri bana küçümseyici davranıyor, "umurumda değil" dediğimde aslında psikolojik olarak acıyla yüzleşmemeye çalışıyor olabilirim — bu, psikolojik düzeyde bir telafi mekanizmasıdır, kastettiğimiz bu değil. Sürekli bir dille sana yaptırımda bulunmak isteyen, emir kipleriyle konuşan birine karşı doğru olan şey şudur: "söylediğin şu kısım doğru, bunu yapacağım; ama şu kısım yanlış, bunu yapmayı düşünmüyorum" demektir. Böyle deyince o kişi psikolojik bir tepki alamadığı için deliremeye başlayabilir; delirmemesi için de bazı şeyler yapılabilir. Burada mesele, kişinin psikolojik düzeyde negatiflikle savaşmasıdır — negatiflikle savaşmanın gereği yok, negatifliğe doğru cevap vermek diye bir şey var. Bir insan sürekli kendi konuşmak istiyorsa, illa araya girip kendimi düzeltmem gerekmez; o zaten öyle bir aralık bırakmıyor. Onu gerçekten, bütün dikkatinle dinlersin ve anlamaya çalışırsın — ama bunu yapabilmen için kendi psikolojinin tuzağına düşmemen lazım.

Bu, uzak doğu dövüş sanatlarındaki şu ilkeye tekabül eder: karşındaki insana verilen tepkiler onu yere indirmek veya dövmek için değildir, onun darbelerine sen zarar görmeyeceğin, ona da zarar vermeyeceğin şekilde mukabele etmektir. O seni dövmek istiyor, ama sen onu dövmek istemiyorsun; ne kendini dövdürüyorsun ne de ona zarar verici bir tepkide bulunuyorsun. İşte bu doğru tepkidir ve kişi böyle bir durumda özünde yorulmaz. Bizi yanıltan şey, etrafımızın psikolojik düzeyde bize o kadar çok olumsuz örnek sunması ki kendimizi normal kabul ediyoruz — "herkes böyle bir durumdan acı çeker, herkes etkilenir" diyoruz. Ben ise "insan ol" diyorum; sen psikolojik zemini insanlık zannediyorsun, insanlık psikolojik zemin değildir. İnsan olmak, Tanrı'nın sana verdiği her şeyi bütün olarak kullanmaktır. Bir bedenin var, bir psikolojin de var, doğru, insan olduğun için bunlar var; ama başka bir şeyin daha var. Eğer insan isen onları tümden, bir bütün olarak yaşamalısın; sadece psikolojik ve bedensel düzeyde kalıyorsan tam insan değilsin — özünde eksikliğin yok ama kendi tamlığının farkında değilsin, farkına vardığında işte insan olursun.

Psikolojinin temel gayreti, insanı psikolojik düzeyde nispi bir dengeye getirip ona metafizik olanı hatırlatmaktır. Psikoloji ilmi bunu yapabilir, ama şunu bilmeli: psikolojik dengeye tam ulaşmak için metafizik olana ihtiyaç vardır. İnsan bedenini ayakta tutan omurgadır; tıpkı bunun gibi, kişi ancak ruhsal anlayış, idrak ve farkındalık ölçüsünde dengeli olabilir, ayakta durabilir. Kişi sadece psikolojik etkilerle ayakta duruyorsa ona "ayakta duruyor" ya da "sağlıklı" diyemezsin; gerçek sağlık, bütünün farkındalığında söz konusudur.

"Kendi nefsine zulmetti" diye bir ifade var; ruhani düzeyde de başkası için üzülmek olabilir, ama bu ayrı bir şeydir — onun adına üzülür, şefkat gösterirsin. Fakat insan kendine, psikolojik düzeyde üzülmemeli. Psikolojimiz bize "sen mahrumsun, eksiksin, şanssızsın" der; böyle bir şey yok kardeşim, bu psikolojik düzeyimizin bakış açısıdır, gerçek değildir. Bediüzzaman'ın bir sözü vardır: nefsi bir gün ona "sen şu dünya hayatında ne gördün ki" diye sıralamaya başlamış; o da "ey nefsim, şöyle şöyle şeyler yaşadın, şükret" diye beş altı madde sıralamış. Ben de "şu mahrumiyet, bu eksiklik, bu olumsuzluk, bu anlayışsızlık" demeyeceğim — evet bunlar yaşandı, inkâr mı edeceğim? Hayır, ama bunların çok fazla önemi yok, hayatın doğasında olan bir şey. Bunu hayatın doğası olarak kabul ettiğinde zaten bir anlayıştır bu; ruhsal farkındalık olduğunda daha kalıcı bir anlayış olur. "Ben şanssızım" demeyeceğim, "ben şanslıyım" diyeceğim — bir kere Allah'ı bildiğim için, bir kere Allah beni yaratmış olduğu için şanslıyım, bu bana yeter. "Kocamdan, arkadaşımdan şu olmadı" — olmasın, güneş var, bazıları sönmüş olabilir, canı sağ olsun, ne şanssızlığım olacak? İnsan kendi acılarını büyüterek büyüdüğünü zannediyor.

Peygamberde en ufak bir şeylik yok — babası doğmadan ölmüş, annesini altı yaşında kaybetmiş, hiçbir problem yok, anlayışla karşılanmış. Peygamber, dünyevi herhangi bir mahrumiyet yüzünden bir insana acımaz; ama iman etmediğinden dolayı imanın yaşatacağı huzuru, itmi'nanı yaşamayan birine üzülür — bu ayrı bir şey, bir şefkat ifadesidir. Kendi şahsım için söyleyeyim: annem babam kendilerine göreydiler, çocukluğumda zaman zaman kendimi biraz kenarda kalmış gibi görmüşümdür; psikolojik olarak analiz ettiğimde tam bir şefkat ve koruyuculuk görmemişimdir. Ama anlayışım oluştuğunda onlara şefkat ediyorum; bakıyorum, "psikolojik olarak imkânları buydu, bunu gösterdiler" diyorum, olumlu taraflarını hatırlıyorum, ne kadar iyiler diyorum; olumsuz taraflarını hatırlayınca "ne yapsınlar" diyorum, çünkü doğrusu bu. Yoksa "ben bunu hak ediyordum" deyip kendi egoma yenilirsem, Allah bana "onu mu hak ediyordun, beni mi hak ediyordun" der. Anlayış sahibi olacağım — annem, babam, arkadaşım, kardeşim, o psikolojik algı ve süreç içinde başka ne yapabilirdi ki? Bunu bile yapabilmiş olmaları bir mucize, müteşekkir oluyorum. Anlayış nasıl da değiştiriyor, değil mi? Öbür türlü "bu kadar çocuktum, ihtiyaç duyduğum güveni alamadım, şefkati alamadım" deyip psikolojik olarak telafisi de olmayan bir yolda ömür boyu yaşarsın; hele bir de tutunan cinstensen, o acılardan bir süre sonra kimlik üretmeye başlarsın, acı tatlı ne varsa "hatıramdır" deyip acılarını beslersin.

"Bunu hak etmedim, benim hakkımı yediler" ifadesini çok kullanırız. Buradaki tutumu doğru anlamak lazım: hak, psikolojik düzeydedir; ruhsal düzeyde hak diye bir şey yoktur, çünkü ruhsal düzeyde senin hakkın hak olduğu için herhangi bir haksızlık algısına sahip değilsindir. Ama psikolojik düzeyde "bunu hak ediyordum" diyebilirsin — bütünüyle değil, psikolojik olarak. Karşındaki de psikolojik olarak, senin psikolojinin ihtiyaç duyduğu bu hakkı verebilecek halde değildir. "Canı sağ olsun" dersin, bu kadar. İnsan şuna da bakmalı: sen aslında neyi hak ediyorsun? Ayet niye "mallardan, canlardan, ürünlerden eksiltiriz" diyor? Çünkü biz "bunları hak ediyoruz" diyoruz — eşimin, arkadaşımın bana samimi olmasını, iyi bir evi hak ediyorum vesaire. Allah da diyor ki: sen bunları hak etmiyorsun, asıl ve hakiki olanı hak ediyorsun, o yüzden eksiltiyor. İnsan daha yüce olanı hak ediyor, niye ona bakmıyoruz da kafamızı aşağıya çeviriyoruz?

İmanı olmayan, sadece biyolojik ve psikolojik düzeyde yaşayan bir danışan için ruhani düzeyden bahsedemezsin, çünkü zaten kabul etmiyor. Ona psikolojik düzeyde açılımlarda bulunursun, ama psikolojik düzeyde dünyanın, çevrenin, insanların senin ihtiyacına göre olmasını beklememesi konusunda yardımcı olmaya çalışırsın; "psikolojik dünya budur, bunu böyle anla" dersin. Mesela "ölmek istemiyorum" diyen birine "bu tabiatın, biyolojinin doğal bir yasasıdır, öleceksin; hiç olmazsa ölünceye kadar bunu dert etme" dersin. "Ben korkuyorum" — bir adam kendini kandırmak için "ölüm gelinceye kadar herhangi bir ölüm acısı yok, ölüm geldiğinde de acı çekecek ben olmayacağım, façayı yırttım" demiş; psikolojik düzeyde adam rahatlamış. Belli bir noktada önce o psikolojik düzeyi dengelemek, sonra kişi manevi ve metafizik olana açıksa, ona bir kapı açarsın. Çünkü sadece ve sadece psikolojik düzeyde gerçek anlamda denge, huzur ve sağlık yoktur. Günümüzde ya da geçmişte birçok psikiyatristi, birçok psikoloji ekolünün kurucusunu düşünün — kaç tanesi sağlıklı, psikolojik düzeyde bile? Geçimsiz, kibirli, kimseye tahammül edemeyen niceleri var. Bu, başka türlü de olamaz; mizacı neye eğilimliyse onu yaşayacaktır. Kimseyi yönlendirmeyeceğiz, kendimiz de yönlendirilmeyeceğiz.

Bu bir süreçtir; kişiye manevi ve ruhsal temelleri olan bazı sözler, açılımlar, bakış açıları sunarsın — "bir kısım bilgeler, filozoflar da böyle diyor" dersin, tutuyor mu bakarsın; hiç duyarlı değilse yapacak bir şey yoktur. Onu psikolojik zeminde bırakırsın: "senin psikolojik algın budur, bunu bil, bunu iyi yönet." Mesela "insanların beni hayal kırıklığına uğratmasını istemiyorum" diyene "insanlara çok fazla güvenme" dersin, başka diyecek bir şey yoktur; psikolojik düzeyde bu kadardır. "Sevilmeden yaşayamam" diyen birine aslında "git, ne halin varsa gör" demen gerekir ama terapide böyle diyemezsin, "insanların farklı mizaçları var, herkes farklı sever, seni sevdiğini düşündüğün insanları anlamaya çalış, seni niye ve nasıl sevdiğini anla, hemen 'beni seviyor' diye dalma" dersin. Hayat senin manipüle edebileceğin bir yapıda değildir, kabul edilmesi gereken bir şeydir. Ölümü, yaşlanmayı manipüle edemem; insanların bana sürekli doğru davranmasını, herkesin bana samimi olmasını sağlayamam. O zaman ne yaparım — insanları kandırırım mı? En sonunda gerçek anlamda dost bulamam, ileride onun sıkıntısını çekerim.

Şöhret olmuş birinin sonu, şöhretini gitgide yitirmesi ve bundan memnuniyetsizlik duymasıdır — başka bir sonucu yoktur. Hayat belli niteliklere sahiptir, onları manipüle edemez, yok sayamaz, inkâr edemezsin; ama psikolojinin üstüne çıkabilirsin. Kendi özümde sevgiyi bulduğumda, sevgi arayışıyla dünyaya bakmam; güvenilir bir insan olurum, güvenilir insan aramam. Göz göre göre güvenilmez birine yaklaşmam ama kafamda sürekli "bu güvenilir mi değil mi" diye dolaşmam — çünkü bilirim ki, benim için önemli olan, kaybedilmesi hayati olan şey aslında kendi özümdür, onu kaybetmemeye çalışırım. Bir adam hocasına "biri beni aldattı" demiş; hocası ilk önce "sen onu aldattın mı" demiş, "hayır" demiş, "o zaman problem yok" demiş — çünkü aldatıldığın şeydeki kayıp geçici ve sınırlı bir kayıptır; ama sen aldatırsan ve bunu meşru görürsen, asıl o zaman aldatılmış olursun.

Psikolojik düzeyimizin ihtiyaçları psikolojik düzeyde tam olarak karşılanamaz. Biri "psikolojinin yaralarına ruhun merhemini sürmelisin" diyor — psikolojik merhemler geçici olarak işe yarar, psikolojinin yaraları ancak ruhun merhemiyle giderilebilir. İman derken "öz varlığımızı kaybederiz" diyemeyiz; insanın ruhsal varlığı içinde zaten bizim iman dediğimiz bütün bilgi ve hakikatler vardır, biz o ruhun farkındalığı içinde olmalıyız. Şu an "iman" dediğimiz şey bir nevi teslimiyet ve kabuldür — bu bir adımdır, gerçek anlamda imana tam tekabül etmez; işte bizdeki taklidi ve tahkiki iman ayrımı budur. İmanın hakikatlerini bizatihi tecrübe etmek, farkında olmak lazım — sende ölümsüz olan bir şeyi fark etmek. Biz "ruhumuz ölümsüzdür" diye kabul ediyoruz, ama fark ettin mi? Etmedin; edinceye kadar çalışacaksın, ettiğinde onu müşahede etmiş olacaksın.

İnsan psikolojisi itibariyle huzur arar; biz psikolojik olarak bir sürü arayışa sahibizdir — sevgi arayışı gibi. Ama anlamamız gereken şey, huzurun asıl olduğu yerde aranmasıdır. "Huzur İslam'dadır" deriz, bu doğru bir şey — yani kendi özüne ve özünün kaynağı olan Allah'a teslimiyettedir, onu fark etmededir, ruhun huzurundadır. Ruhun huzurunda olduğunda huzuru bulmuş olursun. Psikolojimizin aradığı her şey aslında ruhumuzda vardır, fakat psikolojimiz bunu dışarıda arar. Allah boşuna mı diyor: "kalpler ancak Allah'ı anmakla mutmain olur"? Niye "kalpler kariyer yapmakla, mal çoğaltmakla, evlatla mutmain olur" demiyor? Bu ayet bile fevkalade bir şeye işaret ediyor: bu konuda bir yanılgıya düşmeyin, kalpler ancak ve ancak mutlak ve sonsuz olanla mutmain olabilir, başka bir şey yok. Biri bir şeyin peşine düşüyorsa, ya bunun farkında olduğu için düşmez, ya da "peygamberler, evliyalar, kâmil insanlar gerçek tatminin buralarda olmadığını söylemiş, ben de teslim oluyorum, orada yok" der. Ama biz öyle yapmıyoruz; "müminim, müslümanım" deriz, sonra "insan mutlu olmak için şuna ihtiyaç duyuyor" deriz — o zaman sen ayetin ifade ettiğini aramıyorsun demektir.

Sınırlı ve geçici olan sana sınırlı ve geçici bir tatmin verir; ama bu tatmin, sana kalıcı ve daimi olanın mutluluğunu hatırlatmalıdır — bunun için kullanacaksın onu. Çocuklar küçükken evcilik, doktorculuk oynar, büyüyünce aslını yaparlar, doktor olurlar. Psikolojik düzeyde Allah seni bir şeyle tatmin ettiğinde — birinin seni sevmesi, güvenmesi, merhamet etmesi, koruyup kollaması — buradan "buna devam edeyim" diye bir sonuç çıkarmayacaksın, bunun kaynağının ne olduğunu soracaksın: sevginin, koruyuculuğun, merhametin kaynağı nedir? Bunu anlaman için sana o veriliyor, yoksa sınırlı ve geçici olanın peşinde koşman için değil. "Bu beni tatmin ediyor, demek ki güzel bir şey, peki bunun kaynağı ne, sonsuz ve sınırsız bir kaynağı var mı?" diye sorarsın — tıpkı bir yerde su bulup kaynağına doğru gitmek gibi. Psikolojik olarak seni tatmin eden şeyin bir anlamı vardır, ama sen onun kaynağına yöneldiğinde bu doğru bir anlayış olur; yoksa psikolojik tatmin basamaklarında yol alırken hayatını heba edersin.

Babanın sana güven vermesi, kendini emniyette hissetmen tatmin edicidir; peki bunun sonsuz, sınırsız, kalıcı bir şekli var mı? Psikolojik düzeyde yaşadığın şey sınırlıdır — peki bunun kalıcısı var mı? İşte burada fani olan sana kalıcı olanın işaretini veriyor. Psikolojik düzeyde yaşanan her şeyin ruhsal bir aslı vardır; onları boşa saymamalıyız, bir anlamları var. Fakat sürekli o psikolojik düzeyde kalıp yirmi beş yaşına gelmiş biri gibi hâlâ doktorculuk oynamamalı, aslına doğru gitmeli. Psikolojik benliğimizin aslı ruhsal benliğimizdir; biri asıl, biri onun gölgesidir. Ayın ışığı kendinden değildir, kaynağını ararsın; psikolojik benliğin de bir kaynağı vardır, o da ruhsal benlik; bu âlemde gördüğümüz her güzel şeyin de bir kaynağı vardır, o da Allah'tır. La ilahe illallah ne demek — her iyi ve güzel şeyin kaynağının O olduğunu, O'nun dışında hiçbir kaynak olmadığını demek. Bunu idrak ettiğinde, "ben de kaynaktan geldim, kaynağıma döneceğim" dersin. Bunu anladığında psikolojik düzeyde yaşadığın şeylere doğru bir şekilde bakarsın. Biri sana bir zaman güven verir, sonra vermez — eyvallah, problem yok; ay bazen dolunay olur, bazen hiç görünmez, bazen hilal olur — ayla kavga eder miyiz, "dün dolunay gibiydin, bugün hiç yoksun" der miyiz? Demeyiz. Bunlar boş örnekler değil, kâinattaki her şey bize bir şeyi anlatıyor; aynayı temsil ediyor, geçici ve izafi olanı — kaynak değil, ama yansıtıyor. O insan sana güven, şefkat, merhamet yansıtmış; şimdi yansıtamıyor — problem değil, canı sağ olsun, şefkat edersin, lanet okumazsın.

*Soru:* İman etmek, inanmaktan ayrı bir şey galiba?

En nihayette iman, ruhun şuurudur ve ruhun bilgisidir — her şeyi tam ve olduğu gibi gören varlığın bilgisi ve şuuru, hakiki iman budur. Bizim o ana kadar iman dediğimiz şey aslında teslimiyettir — koşul aramadan. Peygamber "şu var, bu var, o var" der, sen de "senin doğru söylediğine inanıyorum" dersin — aslında onun söylediğini idrak, tecrübe, müşahede etmedikçe inanmış olmazsın; şu an temelde teslimiyet durumundayız. Teslimiyetin ilerisi imandır. Kur'an'da geçiyor: bedeviler "iman ettik" der, Allah der ki "onlara de ki: iman ettik demeyin, teslim olduk deyin; iman henüz kalbinize girmedi." Bedevilik, psikolojik düzeye tekabül eder (işari yorumla); çünkü çevredeki, merkeze henüz girmemiş Araplara söylenen bir şeydir bu. Psikolojik düzeyde ancak teslim olabilirsin; teslimiyet süreci tamamlandığında iman özüne, kalbine iner. O zaman imanın hakikatlerini bizatihi farkında olarak bilirsin — bu, imanın kalbe girmesi demektir. Burada mesele "şu an imanlı mıyız değil miyiz" değil; psikolojik düzey teslimiyet düzeyidir, ruhani düzey iman düzeyidir. Peygamberimize bir sahabinin "imanın hakikatini tattım" dediği, Peygamberimizin "bu söylediğine bir delil ister" dediği, sahabinin yaşadığı tecrübeyi anlattığı ve Peygamberimizin "doğru yoldasın, devam et" dediği bir rivayet vardır.

"Onlar için korku ve üzüntü yoktur" — bu, dünyadaki hiçbir eksiklikten, mahrumiyetten veya önlerine çıkacak bir şeyden dolayı korku ve üzüntü duymadıkları anlamına gelir; o durumda nasıl davranmaları gerekiyorsa öyle davranırlar, çünkü ruhsal düzey için bir kayıp yoktur. Bizde kayıp algısını taşıyan psikolojik benliğimizdir; psikolojik benlik kendini tarif eder — "ben şöyle şöyleyim" der, kendini inşa eder, sonra bunlardan mahrumiyet yaşar. "Eşimin, arkadaşımın, kardeşimin, çocuğumun sevdiği biriyim" der, sonra kocası aldatır — derin bir mahrumiyet, "demek ki ben sevilmeyecek biriyim" hissi. Ne yaptın? Kendini psikolojik düzeyde inşa ettin, o inşa ettiğin şeye darbe geldi. En yakın, en sevdiğin arkadaşın en ihtiyaç duyduğun anda seni görmezden geldi — mahrumiyet hissettin; bu hisseden düzey psikolojik düzeydir. Ruhsal düzeyde bir mahrumiyet, bir kayıp yoktur.

Bunu şuna benzetebiliriz: bir suyu dondurduğunda bir şekli oluşur, hatta bir rengi olur. Ona bir çekiçle vurduğunda neyine zarar gelir? Şekline gelir, suyuna gelmez. Kendini buz parçası olarak görüyorsan zarar görürsün; su olarak görüyorsan zarar yoktur. "Şundan acı çektim" deriz — halbuki sormamız gereken şey şudur: şu anda acı çeken kim? Bu önemli. "Neyden acı çekiyorum" diye bakarsan hayatta acı çekecek çok şey bulursun, önüne çıkar zaten. Halbuki asıl çözümleyici noktaya bakmalısın: acı çeken kim? Onu bul.

Olgun insan veya olgunlaşma yolundaki insan, acı verici şokları durmaksızın kabullenerek onlara minnettar olarak, şükran içinde davranır — çünkü bunlar onu uyandıran şeylerdir, uykudan uyanma araçlarıdır. Musibetler bizi acılarıyla tüketmezse, bizi uykudan uyandırmak için bir şefkat dokunuşuna dönüşürler. Acizliğini ve zayıflığını hissettiğin zaman doğrul ve ayağa kalk; çünkü sana ilahi kudret o anda yardım etmek istemektedir. Ümitsiz olmamak, sebat etmek ve sonsuzluğun sırrını anlamak için gayretli olmak gerekir. Unutulmamalı ki acılar özüne ve hakikate açılan kurtuluş tünelleridir; o tünellere giren, ucunda ışık bulur — fakat insan çoğu zaman o tünellerde karanlıkta kalır. O acı seni bir yere götürmek istiyor.

İmtihan kavramını da yanlış anlıyoruz. "Oğlum öldü, büyük imtihan" — bu ne demek? "Buna dayanacağım, sabredeceğim" mi demek, "Allah bakıp göreyim dayanabiliyor mu diye mi bakıyor" gibi bir şey mi? İmtihan dediğimiz şey bir dönüştürme eylemidir; "seni imtihan ediyorum" demek, "bir şey biliyor musun bilmiyor musun" değil, seni dönüştürme eylemidir — Kur'an'da kastedilen budur.

Acılarımızın "alacaklarımız" olmaması gerekir. Alacağın olduğunda insan unutmaz; biz alacaklıyız ama, deyim yerindeyse, Allah'tan alacaklıyız. Neyi alacaklıyız? Ruhumuzu alacaklıyız — başka bir alacağımız yok, hiçbir anlamı yok. Sen çok alacaklısın ama alacağının nerede olduğunu bilmiyorsun; Allah sana bir ödeme yapmak için bekliyor, "ruhun ellerimde, sana onu vermek istiyorum" diyor; sen gidip ıvır zıvır alacaklarla uğraşıyorsun — alsan ne olur almasan ne olur. Ne garip ki insan Allah'tan bile dünyayı alacaklı olduğunu düşünüyor, O'nun huzurunda bile yanlış alacaklar üretiyor: "bana bunu yaşatmadı, şunu yaşattı." Allah diyor ki: sana kendimi vereyim, sana öz varlığımı vereyim (bu anlamda bir hadis de var, şimdi girmiyorum). Allah sana kendini, kendi ruhunu veriyor; asıl senin alacağın o. Onu aldığında başka hiçbir alacak gözünde kalmaz, hiçbir mahrumiyet hissetmezsin, hiçbir eksiğin kalmaz. Onun için Allah'tan büyük bir şey istemek lazım; dünya ve âlem büyük görünse de küçük bir şeydir, Allah'tan sadece âlemi istememek lazım. İnsan psikolojik olarak şu geçici düzeyde "buna ihtiyacım var, ya Rabbi verirsen iyi olur, vermezsen problem değil, ama beni kendinden mahrum etme, kendi yakınlığını bana idrak ettir, onu ver" diyebilir — onu verdikten sonra diğerlerinin hiçbir önemi kalmaz.