Şefkat, Arketipler ve Tanrı Algısı (Kayıt 14)

Bahsedilen kişide belirgin bir travma var. Sevdiği birine ulaşamamış, aile onaylamadığı için ayrılmak zorunda kalmış; ondan sonra birkaç ilişki daha yaşamış ama içindeki o eski bağı hâlâ taşıyor. Şimdi evlenmek üzere ama "onu da unutamadım" diyor, yine de "bununla evleneceğim" diyor. Böyle bir durumda evlenmesi doğru mu diye sorulduğunda tam olarak "evet" ya da "hayır" demek doğru değil; asıl mesele o kişinin yaşadığı süreci doğru tanımlaması.

Mevzu unutmak değildir. Ona doğru bir tanımlama getirmektir. "Evet bu yaşandı, şu şartlar sebep oldu, orada güzel bir şeyler vardı ama tamamlandı, ben bu durumu kabul ediyorum" deyip o ilişkiyi mühürlemesi gerekir. Burada bir hata var: evliliğe abartılı bir mutluluk atfı yapılıyor. Bir şeyi unutamıyor olmamızın sebebi ona çok değer atfetmemizdir. Hâlbuki evlenilse ne olurdu? Aldatıcı, küçük bir mutluluk kırıntısı. Evlilik temelde iyi bir hayat arkadaşlığı olmalı; olmazsa da olmayı vermek gerekir. O kadar abartılacak bir şey yok.

Kişiye yönelik birkaç soru soruluyor: Sorumluluk duygusu yüksek mi, aldığı işi tamamlama konusunda gerilim yaşıyor mu, düzen ve tertip konusunda hassas mı? Cevaplar hep "evet" — düzensizlik rahatsız ediyor, eksiklik ve hata hemen gözüne çarpıyor, düzeltme ihtiyacı hissediyor. Sorumsuz, tutarsız ve haksızlık yapan insanlara karşı da bir öfke oluşuyor; "insanlardan hoşlanmıyorum" diyor.

Burada dikkat çekilen nokta şu: "hoşlanmamak" insanoğlunun hayatında ilginç bir şekilde çok yer kaplayan bir tutum. Hâlbuki hoşlanmamak değil, fark etmek, analiz etmek ve tanımlamak gerekir. "Bu yanlış bir şey" demek yeterlidir, orada durulmalıdır. "Hoşlanmıyorum" demek karşımızdakiyle aramızda negatif bir köprü kurar ve onunla ilgili olumsuz bir çağrışım dünyası oluşturur.

Bu kişilik yapısı muhtemelen iki kanatlı bir birdir: prensipli, kurallı, idealist, gelişime önem veren bir taraf; detaylara dikkat eden, eleştirici, yargılayıcı bir taraf. Affetmekte de zorlanan, hata yaptığında kendi kendine "nasıl bunu yaparsın" diye kanayan bir yönü var.

Türk toplumunun arketipler üzerinden değerlendirilmesi konusunda: arketip dediğimizde bu aslında toplumlara ait bir şeydir, evrensel değerlendirilse de. İnsan psikolojisi ortaktır — kişilik farklılıkları vardır ama Türk yedisiyle Alman yedisi, Amerikan yedisi arasında büyük bir fark yoktur. Dolayısıyla insanların arayışları, kaygıları, korkuları ve beklentilerini sembolize eden arketipler de ortaktır.

Kişisel sembolizm ile evrensel sembolizm ayrı şeylerdir. Mesela "Tanrı" dendiğinde batıdaki çağrışımlarla bu coğrafyadaki çağrışımlar farklıdır; her toplumun kendi anlam haritası, kendi kültürel zemini o kavramı şekillendirir. Anne arketipi bile toplumdan topluma değişir: bir Türk toplumunda anne genelde koruyucu, müşfik, şefkatli olarak düşünülür, ama herkesin kendi annesiyle ilişkisi farklı olabilir.

Bu noktada kişisel bir örnek paylaşılıyor: hayatında hiç klasik anlamda bir "baba" ya da "anne" figürü hissi olmamış; anne-babası hep "iki insan" gibi gelmiş, onlara dair objektif bir algısı olmuş — kabiliyetleri neydi, ne değildi gibi. Bu, genellenecek bir durum değil; herkesin kendi arketip ilişkisi farklı olabilir.

Arketiplerin daha çok "fiyalar" (imgeler/semboller) üzerinden, hem objektif hem sübjektif olarak değerlendirildiği belirtiliyor. Hristiyanlıkta "üçlü tanrı" tasavvuru vardır, bu Tanrı'yı insana daha yakın, daha görünür kılan bir anlayıştır. Bizde ise daha çok ulaşılamaz, hiçbir mesnede tekabül etmeyen bir tanrı anlayışı öne çıkar. Kimi insan daha "insani", yeryüzüne inen bir tanrı arzu eder; kimi ise çok daha aşkın ve münezzeh bir tanrı kavramına yakındır. Bunlardan biri tek başına "iyi" ya da "kötü" değildir — bunlar insanoğlunda var olan iki farklı algı biçimidir. Bu ikisinin bütünleşmesine tenzihi nazar, teşbihi nazar ve tevhidi nazar denir.

Aslında Hristiyanların "yeryüzüne inen Tanrı" anlayışının bir karşılığı İslam'da da vardır, bazı hadislerde işaret edilir: "Allah der ki: Ben açtım, beni doyurmadın; ben hastalandım, beni ziyaret etmedin." Bu, aşırı yorumlanırsa Hristiyanlıktaki İsa formuna (acıkan, hastalanan Tanrı tezahürü) benzer bir şey ifade eder — yani "ben o varlıkta öyle tezahür ettim" anlamında, çok da uzak bir şey değildir. Hristiyanları sık sık kendi itikatlarını yanlış yorumladıkları için eleştiririz, ama Tanrı'nın hem münezzeh-mutlak bir tarafı hem de şahsileşmiş bir tarafı vardır. Hindu geleneğinde bu, Saguna Brahma (şahsileşmiş, tezahür etmiş Tanrı) ve Nirguna Brahma (mutlak, münezzeh Tanrı) olarak açıkça ifade edilir; bunlar iki ayrı tanrı değil, aynı hakikatin iki yüzüdür. Bu anlamda İsa da tezahür etmiş ve şahsiyet kazanmış Tanrı olarak yorumlanabilir — tabii yanlış yorumlanan bir kültürün üzerinden.

Basit örneklerle devam edelim: bizim hadislerimizde de "Allah güler", "Ben Allah'ı genç bir delikanlı sûretinde gördüm" gibi ifadeler vardır — bunlar bizzat değil, tezahür düzeyinde bir yansımadır. Kur'an'da "Allah onları unuttu" denmesi de Allah'ın gerçek anlamda unutması değil, "sen hatırlanmaya değmeyecek bir durumdasın" anlamına gelen bir tezahür ifadesidir.

Türk toplumu, Almanlar, Araplar, İranlılar gibi milletler hakkında genelleme yapılıp yapılamayacağı soruluyor. Cevap: genellememek şartıyla, "Türk toplumunda güçlü bir misafirperverlik damarı vardır" gibi ifadeler bireysel değil sosyolojik düzeyde bir gözlem olarak kullanılabilir. Ama bireysel düzeyde, karşınızdaki tek bir Türk'le ilişkilenirken böyle bir genellemenin hiçbir işe yaramadığı unutulmamalı. Malezyalılar ve Endonezyalılar daha sakin, Araplar daha heyecanlı, İranlılar farklı bir mizaç gösterebilir gibi gözlemler mümkün olabilir ama tek tek herkes farklıdır.

Bir insan bazen kendi merkezinin negatif kutbuna fikse olur, oraya demir atar ve sürekli negativite üretir. Bu durumdayken objektif bir algıya, objektif bir değerlendirmeye sahip değildir — ne kendisiyle ne çevresiyle ilgili. Böyle bir insan aslında yardıma muhtaçtır. Ama biz genelde hemen "bu kötü" deriz; o zaten oradan çıkamıyorken bir de üstüne "kötü" damgası vururuz.

Kötüye "kötü" demek en kolay, en basit, hiçbir akıl ve yetkinlik gerektirmeyen bir tepkidir. Asıl mesele o kişinin dinamiklerini anlayabilmektir: hangi dinamikler onu bu noktaya getirmiş? Bunu çözümlemek, fark etmek — gerçek şefkat ve duyarlılık ancak o zaman oluşur. Buna "dışsal kahve alma" (yani muhatabı gerçekten anlamaya çalışmak) deniyor. Derinden bakıldığında görülecek şey aslında bir çaresizlik, bir tıkanmışlık ve yanlış bir stratejiyle çözümsüz bir yola girmiş olmaktır.

Bir benzetme: bir insan Ankara'ya gitmek isterken Trakya'ya doğru gidiyorsa, ona "sen ne kadar aptalsın, hiç haritaya bakmadın" demek fayda vermez. Orada bir algı problemi, bir analiz problemi vardır; kişi zaten anlasaydı oraya gitmezdi. Gereken şey, "nereye gitmek istiyorsun, bu yol oraya gitmiyor, şu yoldan git" demektir. Üstüne eleştiri, öfke ve yargı eklemek sadece tuz biber olur.

İnsan tamamen bir başkasına saf kasıtla davranamaz; bütün davranışlarımızın asıl kastı kendimizdir. Birinden intikam almaya çalışırken bile asıl amaç karşıdakine zarar vermek değil, içimizdeki intikam ateşini söndürmek, o boşluğu doldurmaktır. Dolayısıyla kimse başkasına saf kasıtla kötülük yapamaz — evliya hariç. Bir evliya muhatabına tamamen kasıtlı davranabilir çünkü kendisi orada nötrdür, tamamen muhatabının hayrına yönelmiştir.

Örneğin biri birini dövdüğünde aslında güçlü olduğunu hissetmeye çalışıyordur; asıl mesele kendini rahatlatmaktır. Birine "haddini bildireceğim" dediğimizde de aslında kendimizi rahatlatmak isteriz; karşımızdakinin anlayıp anlamayacağı bile aslında önemli değildir — yanlış maksadımıza meşru bir perde bulmuş oluruz. Sıfır noktasında olsak, "bunu söylesem acaba anlar mı" diye düşünürüz; anlamayacaksa söylemenin manası yoktur. Ama biz "ağzının payını vereyim" der, aslında kendimizi rahatlatmak isteriz.

Bir gençlik anısı da paylaşılıyor: lise öğrencilerinin "namazı gösteriş için kılıyor" diye birbirini acımasızca eleştirdiği bir ortamda, kişinin kendisinin de eskiden aynı cümleleri kurduğunu fark etmesi anlatılıyor — aslında kendini samimi görme çabası, derinde yine kendimize dönük bir kasıttır.

Samimiyetsiz insanlar gördüğümüzde neden rahatsız oluruz? Aslında illa o kişinin samimiyetsiz olması gerekmez; bizde güvensizlik, kaygı ya da tehlike hissi uyandırdığı için "ben samimiyetsiz insanlardan hoşlanmıyorum" deriz — ama bu bizim kendi hesabımızla ilgili bir şeydir.

Bir örnek anlatılıyor: mağdur, sıkıntılı biri olarak tanışılan bir kişiye esnaflardan bulunan yardımlar zaman zaman ulaştırılıyor. Sonra bu kişinin naif bir hilekârlıkla sürekli talepte bulunduğu fark ediliyor. Burada vurgulanan ilke: insan hakkında bir suizan besleyip hatalı çıkacaksa, yapmamak evladır; hüsnüzan besleyip yanılmak, suizan besleyip yanılmaktan daha hafif bir sorumluluktur. "Ben aptal değilim, beni kandıramazlar" diye düşünmek de aslında ayrı bir ego kastıdır.

Sonunda o kişiye şöyle deniyor: "Senin adından başka her şeyden şüphe ediyorum; bu ne kadar acı bir şey — senin kendin için acı bir şey." Kızmak ya da üzülmek yerine, "bulursam yine veririm ama bu senin çözmen gereken bir şey" denilerek durum ona bir suçlama değil bir gerçeklik olarak yansıtılıyor. Çünkü kızılacak bir durum değil; orada gerçek bir travma, gerçek bir algı ve anlayış bozukluğu var — insana ancak bunu uyarmak düşer.