Nefs-i Levvame - İçsel Mücadelenin İlkeleri

Nefs-i levvame olarak ifade edilen, kelime anlamı itibariyle kendini kınayan benlik veya bilinç durumudur. Bu kendini kınama, kendinde olan negatiflikleri kınama anlamına gelir. Dolayısıyla şöyle de ifade edebiliriz: kendisinde gördüğü bir kısım negatif düşünce, duygu, tutum ve davranışları yanlış olarak görüp onlardan uzaklaşmaya dair bir arzu ve istek duyan kişi. Nefs-i levvamedeki kişi artık kendisinde gördüğü bir kısım özelliklerden memnuniyetsizlik duyar, hoşlanmaz onlardan. Ve bunların aslında onun doğası olmadığını, fıtri hâlinden kaynaklanmadığını kabul edip onlarla arasına mesafe koymaya gayret eder.

Bir başka ifadeyle, psikolojik zeminindeki negatif damarları, noktaları görerek bunlardan kurtulmak gereği hissedip bunlara karşı mücadele eden ve bu nedenle içinde doğal olarak bir çatışma yaşamaya başlayan kişidir bu. Negatif taraflarını gören, karşı koymaya çalışan, bu negatif benliklere yenilse de bunları savunmayan ve kararlılıkla mücadeleye devam eden, dolayısıyla pozitif yanlarının tarafında duran kişidir. Çünkü başarısızlıkları başarılarından çok olsa da ümitle ve şevkle tekrar mücadele etmek, bu benlik düzeyinin olmazsa olmaz bir şartıdır. Bu süreçte başarısızlık başarıdan doğal olarak daha fazladır; fakat kişi buna karşı yılmadan mücadele eder. Bazen negatif benliklerine yenilip kendini çaresizlik içinde hissetse de gayretini ve hedefini hiç kaybetmeyen kişi konumundadır.

Kişi kendisinde gördüğü negatiflikleri savunmaz. İkincisi, bahane de bulmaz. Bazen insan kendini savunmaz ama yanlışlıklarına bahane bulur: "Tamam, yanlışım ama suçlusu sensin" ya da "suçlusu şu şartlar" der. Savunmaz görünür ama aslında bir savunma yapmış olur. Çünkü orada bunun nedeni olarak kendisini görmez. Kendisini neden olarak görmediğinde bu yol doğru bir şekilde kat edilemez. Çünkü "bende herhangi bir problem yok, negatif duruma sebep olan dışarıdaki bir etken; muhatabım, çevresel şartlar, insanlar" dersen, "benim üzerimde çalışmam, eleştiri yapmam, düzeltmem gereken hiçbir durum yok; kimse beni negatif olarak tetiklemezse ben herhangi bir negatiflik de sergilemeyeceğim" demiş olursun. Bunu dediğin zaman bu süreç baltalanmış olur. Birçok insan da aslında bu süreci bu nedenle baltalar; çünkü mücadele etmenin hem bir ölçüde zorluğu vardır hem de artık karşındakini suçlayamazsın, kendi üzerinde çalışman gerekir.

Burada mesele yanlış yerden tutulmaktadır. Ben kendi alanımdaki ucu tutacağım. Öbür ucu ben tutamam. Bir insanın beni yok saymasını, küçümsemesini, bana karşı üstünlük taslamasını ben yönetemem; o ipin ucu bende değil, orada. Onu tutamam, değiştiremem; ancak karşımdaki insan isterse değiştirebilir. Dolayısıyla ben hangi ucu tutacağım? Kendi tepki verdiğim ucu. Karşımda beni tetikleyen kişinin elindeki ipin ucunu tutmayacağım; o ucu tutma şansım zaten yok. Herkese bana nasıl davranacağını öğretemem — öğretsem de kime kabul ettireceğim ki? Bendeki uç ne? Benim, dışsal şartlara ve muhataplarıma karşı verdiğim tepkinin bendeki mekanizması. Bende bunun bir ucu, bir mekanizması var. O mekanizma bana ait; onu karşımdaki insan değil, ben yönetiyorum. Ama yanlış işleyen bir mekanizma olduğu için dışarıdan beni tetikleyen unsurlar bende yanlış sonuçlar meydana getiriyor. O zaman ben ucu bende olan, idaresi bende olan ve değişimi de benim elimde olan bir yapı üzerinde çalışabilirim ve çalışmak durumundayım. Hatta bunu fark eden insan için mesele şu noktaya gelmelidir: "Ben buna mecburum." Yoksa öbür türlü sürekli alemle, dış dünyayla çatışırız.

Daha önce dışarıya taşıdığımız çatışma, bu düzeyde içeridedir. Dışarıda çatışmak daha kolaydır. Mesela panik atak yaşayan biri düşünelim: nefs-i levvame düzeyine geldiğinde o panik ataklarını durdurup içeride gözlem yapması mı gerekiyor? Oradaki nefs durumu, bahsettiğimiz çatışmanın farklı bir versiyonudur. Senin kendi içindeki negatif benlik hâllerinin tüm varlığını esir alma durumudur bu — korkan, kaygılanan, kendini zayıf hisseden ve korktuğu şeyin başına gelebileceği ihtimaline kapılan benlikler. Orada dışarıyla mücadele edeceğin bir odak yoktur. Dikkat edin, dışarıyla kavga edebilirken insan daha rahattır; dışarıda bir olumsuz odak vardır, kavga edersin, en rahat iştir bu. Ama şimdi kavga içeride. O zaman deyim yerindeyse ikiye ayrılacaksın: "ben" ve "bendeki negatif benlikler" diye bir ayrım yapacaksın.

Dikkat edin, insan kendi kendini iyi dövemez; biyolojik ve psikolojik olarak bunu yapamayız. Kendine tokat atsan iyi bir tokat atamazsın ama düşman bellediğin veya sana zarar verdiğini düşündüğün birine iyi bir tokat atabilirsin. Psikolojik olarak da böyledir: mücadelenin kendi içimizde olduğunu hem kolay kolay kavrayamayız hem de bu mücadeleyi dışarıyla mücadele ettiğimiz gibi ilk başta rahat yapamayız. Bu, prensip olarak çok zor olduğu için değil, bulunduğumuz psikolojik bilinç düzeyi nedeniyle zor gibi görünen bir şeydir. Aslında yapacağın en güzel, en rahat, en verimli iş budur. Dışarıyla mücadelemizin onda birini kendi içimizdeki mücadeleye harcasak çok daha olumlu sonuçlara ulaşabiliriz.

Bu, dış alemle mücadele etmek yerine savunma sistemimizi güçlendirmeye benzer: dışarıdan gelecek zararlı unsurlara karşı kendi biyolojimizi daha yeterli, yetkin ve doğru şekilde cevap verebilir hâle getiririz. Yanlış cevap vermek, aslında alerjik reaksiyon vermeye benzer. Vücut, polene karşı aşırı gözün sulanması gibi gereksiz yere aşırı tepki verir; bu da psikolojik anlamdaki panik atağın biyolojik bir versiyonudur. Bazen bağışıklık sistemi kendi sinirlerine saldırır, yanlış yere savaş açar; bir kısım psikolojik kaygı bozuklukları da aslında budur. Kişi dolayısıyla bu nefs-i levvame sürecinde dost ve düşman kuvvetleri iyi bilmelidir. Biyolojik olarak bu ayrımı yapıyoruz; vücudumuzda bir yumru oluştuğunda "ben böyleyim" deyip savunmuyoruz, doktora gidip "bu nedir, nasıl düzeltilir" diyoruz. O kadar özdeşleşmiyoruz. Ama psikolojimizde bu ayrımı o kadar rahat yapamıyoruz; hemen savunuyoruz, "ben böyleyim" diyoruz. Kimse hayatında büyük bir problem meydana getirmedikçe bu özellikleri normal görmeye eğilim gösteriyor.

Mesela ben kıskancım desem, "bunun üzerinde durup bunu nötralize etmem lazım" demek yerine, insanoğlu psikolojisiyle özdeşleştiği için "bu benim" der. İşte manevi eğitim, terbiye dediğimiz şeyin önemi burada. Bugün sosyal hayatta da eğitim hayatında da bu göz ardı edildiği için ne oluyor? Bir eğitimde çocuğa matematik, hayat bilgisi, sosyal bilgi veriyorsun ama çocuk kıskanç, aşırı öfkeli, kibirli veya aşırı korkak olabiliyor. Buna bir şey vermiyorsun; ancak okulda sorun olursa rehberliğe gönderiyorsun. Hâlbuki burada hayati bir sorun yok mu? İstediğin kadar matematik, fizik, kimya öğret, bu değişmeyecek. Sen bir çocuk biyolojik olarak sağlıksız olduğunda müdahale etmiyor musun, sağlıklı beslenmeyi anlatmıyor musun? Peki psikolojik olarak nasıl besleniyorsun? Bunu niye öğretmiyorlar? Aslında eğitim hayatındaki temel eksiklik budur; hep tek kanatlı gidiyoruz.

Terbiye demek, "oğlum uslu ol, akıllı ol" mevzusu değil; psikolojik terbiyedir. Kişinin psikolojik aygıtını doğru yönetme bilgisidir. Öğretmediğin zaman o çocuk nasıl tetiklenirse, hangi psikolojik zemine sahipse öyle şartlar onu nerelere doğru yönlendirirse öyle gider.

Oluşan negatif benliklerin doğru bir anlayışla nötralize edilmesinin bilgisini vermen gerekir. Onu vermediğinde bir alanı tamamen tesadüflere bırakıyorsun. Üstelik yaşadığımız toplumda bunu tölere edebilecek, bu boşluğu doldurabilecek şeyler de yok; aile bu vazifesini genel olarak yapamıyor, medya veya kişinin muhatap olduğu olgular ona bir şey kazandırmıyor — hatta bazen negatif şeyler pompalıyor. Çocuk ergenlikte veya biraz ilerisinde mizacının ortalama ve sağlıksız alanı arasında gidip geliyor. Sonra "bu çocuklar, bu nesil nereden çıktı" diyoruz. Hâlbuki psikolojik hastalıklar birden ortaya çıkmaz; "kişiliğe bağlı sebepleri var, olaylar tetiklemiş" deriz. Çok sağlıklı bir psikolojik zemin olsa kişi yine bu olayları yaşayabilir ama onlara daha sağlıklı, daha doğru cevaplar verebilir.

Dolayısıyla oraya bir dönüştürücü bakış gerekir. Geniş bir arazi düşünün: bir kısmı taşlık, bir kısmı çöl, bir kısmı bataklık, bir kısmı da güzel ürünlerin ortaya çıkabileceği tarımsal bir arazi. Çölleşmiş yeri dönüştürmen, bataklığı kurutman, taşlığı ıslah etmen lazım. Geleneksel anlayışta "arazi ıslah edenindir" derler — ıslah edersen senin olur. Bendeki negatif alanları fark etmeli ve onları ıslah etmeliyim; ama ıslahı dışarıda aramıyorum. Dikkat edin, kendimizi ıslah etmekten ziyade sürekli insanları nasıl ıslah edebiliriz diye uğraşırız. Aslında bunu niçin isteriz? Kimse negatifliğimizi tetiklemesin, herkes adam gibi olsun, doğru davransın, ben de rahat edeyim diye. Ama bu kazanılması hem zor hem güç bir şeydir; irfani olarak baktığımızda da doğru bir yöntem değildir.

Kur'an'da buna dair güzel bir ifade vardır: insanların yanlışlıkları, yoldan sapmışlıkları sizin hidayetinize zarar vermez. İnsanlar yanlış olabilir, yanlış davranabilir; fakat sen doğru noktada olursan bu senin doğruluğuna ve hidayette oluşuna zarar vermez. "Herkes iyi olsa ben de iyi olurum" demeyi Kur'an burada yanlış bulur. Peki bu nasıl olabilir? İşte bu, kendi psikolojik zeminimizdeki negatif benlikleri çok iyi fark etmeye bağlı bir şeydir. Bunu fark etmeyi engelleyen veya fark ettiğin hâlde bununla mücadele etmeyi engelleyen iki temel şey vardır: biri kendini savunma ("ben yanlış değilim, doğruyum" deyip o negatif benlikleri savunma), ikincisi muhataplarımızı veya dış ortamı suçlama.

Mesela "muhataplarım beni anlamalı" diyorum, anlamayınca da dünyayı kötü görüyorum: "ne biçim bir dünya, kimse beni anlamıyor" diyorum. Beni anlamayan bir insan ayrı bir şeydir; ondan dolayı bende oluşan mekanizma ayrı bir şeydir. Ben o mekanizmanın üzerinde durmalıyım. "Annem babam bile seni anlamadıktan sonra zaten ne bekleyebilirsin" derim ama "annem babam beni mutlaka iyi anlamalı" da problemli bir benlik durumudur. Annem babamın da bir nefsi var; anlamadılar, bencil davrandılar diyelim — o onların süreci. Ben ne yapacağım? Hayatımı onun bilincine emanet etmiş olurum; ne kadar trajik bir şey. Varoluşumu, mutluluğumu, huzurumu bir insanın tutumuna bağlamış olurum. Hâlbuki insan böyle bir varlık değil. Buna neden olan bendeki bir kısım yanlış düşünce ve duygu mekanizmalarıdır; bunlara negatif benlik diyebiliriz.

Peygamberler ne yaptırıyor? Allah önce içeride mücadeleyi yaptırıyor, sonra dışarıda. Çünkü dışarıyla mücadele eden insanların yüzde doksan dokuzu kendi ihtiyacı için mücadele eder; bu ise dini literatürde cihat dediğimiz şey değildir. "Şu insanlar inansa ne kadar rahat ederiz, işte kocam oraya buraya bakmasa, biraz dindarlaşsa, namaz kılsa, cehennemden korksa" — bunu niçin yapıyorum, Allah için mi cihat etmiş oluyorum? Veya bir anne baba "çocuğum dindar olsun, bana hürmet etsin, ihtiyarladığımda bana baksın" diye mücadele edip buna da Allah için cihat der — yanlıştır. Allah için cihat etmek için bir insanın dünyada kendiyle ilgili bir hesabı olmaması lazım. Peygamberin kendiyle ilgili bir hesabı kalmayınca, ki yoktu, gerçekten mücadele edebildi. Mekke'de "arkadaşım yok, sosyal çevrem yok, tebliğ edeyim, iyi bir çevrem, küçük bir devletim olsun" gibi bir şey yoktu. Olmadığı için Allah için mücadele edebildi.

Sen kendi içindeki mücadeleyi yaptığında alemle ilgili bir hesabın kalmayacak. Ama negatif benliklerin olduğu müddetçe hep alemle bir problemin olacak. Peygamber bir şeyden şikayet etmez, sadece "yanlış yaptın, doğrusu budur" der — ama bunu kendi rahatı için değil, muhatabının huzuru, kendini bilmesi için söyler. Dünyada cihat eden Müslümanların kaçı Allah için cihat ediyor? Etmek kolay değil. Mekke'de 13 sene aslında içsel bir cihat gerçekleşmiş; o içsel cihat gerçekleştikten sonra artık o insanın dünyayla ilgili bir hesabı kalmaz, sadece insan ile Allah arasındaki bağın fark edilmesi için ya da bir zulmü önlemek için mücadele eder. O zulmü önleyemese kahrolmaz; "Ya Rabbi, ben senin ilkelerin ve hakikat adına zulümle mücadele ettim, bana verdiğin imkân ve şartların niteliği buymuş, ben vazifemi yaptım" der. Gönül huzuruyla vazifeni yaparsın; hedefin bir sonuca ulaşmak değil, insani vazifeyi yapmaktır.

Allah için cihat yapman için kişisel hesabının olmaması lazım. Kişisel hesabın olursa ihtiyaçların, beklentilerin, öfkelerin, hırsların devreye girer. Ben mücadele ederim, yenilirim, olabilir; ama kahrolmam — çünkü mücadelenin beni bir sonuca ulaştırıp o sonucun beni rahat ettirmesine dair bir zemine sahip değilim. Mücadele etmek doğru olduğu için mücadele ediyorum, ondan kişisel bir sonuç elde etmek için değil. Mesele, kendi içinde bir dinginliğe, bir dengeye ulaşmış mısın? O dinginliğe ulaştığında daha dengeli ve objektif davranabilirsin. Bu hedefsiz olmak anlamına gelmez; hedef iyi, doğru ve güzel bir insan olmaktır. Bunun tabii sonuçları olur — birisi birisine haksızlık yapıyorsa, iyinin ve doğrunun yanında yer almalıyım. Mücadelelerim, gayretim, eylemlerim bu iyi, doğru ve güzel olmanın sonucu olarak oluşan şeylerdir. Yenilsem bile kendimi yenik kabul etmem, çünkü iyi ve doğru adına mücadele ettim mi, ettim; sonuç odaklı değilim.

Allah peygamberlere herhangi bir dünyevi hedef koymamıştır o anlamda. "Şu kadar insan sana inansın, 10 yılda şunu, 20. yılda şunu yapacaksın" gibi kariyer hedefleri hiçbir kutsal kitapta yoktur. Sadece bazısı zenginlik istemiş; Peygamberimiz "fakirliğimle övünürüm" demiş. Hedef, Kur'an'ın emrolunduğu gibi dosdoğru olmaktır — insanın fıtratı neyse ona göre davranmak. Kariyer veya başarı dışarıda aranacak bir şey değildir; başarı senin fıtratına uygun davranmaktır. Allah bir ağaçtan illa şu baharda şu kadar meyve ver demez; "ben baharı getirdiysem sen çiçek aç" der. Diyelim ki bahar geldi, çiçek açtı, don vurdu, çiçekler döküldü — o ağaç başarısız mı? Değil, çünkü ağaç olmanın gereğini yapmıştır: bahar gelmiş, tomurcuk açmış, çiçek açmıştır. Başarı odur, meyve vermesi değildir. Ama şartlar meyve vermeye uygun oluştuysa meyve vermesi de yine onun doğasıdır. İnsanın başarısı da doğasına göre davranıp davranmamasıdır; herhangi bir dünyaya dönük sonuç, başarı kıstası değildir. Ama bizim zahirci ve nefsani bakışımız öyle bakmaz, hep sonuca göre değerlendirir. Bu nefsin bir hatasıdır.

Bir çocuğu bir yere gönderdiniz, fırtına oldu, geçeceği köprü yıkıldı, geçemedi — "başarısızsın" der misiniz? Demezsiniz, "sen yapman gerekeni yaptın, ama önündeki köprü yıkılmıştı" dersiniz. İçimizdeki bir kısım gereksiz ve yanlış benlikler yanlış bir noktaya odaklandıkları için hep yanlış tepki veriyorlar. Bir anne çocuğuna "doktor olacaksın, yapmazsan gözümde bir hiçsin" diyorsa, çocuk bu anlayışı kendine mal ederse ne kadar problemli bir benlik durumu olur. Hayatın doğasıyla örtüşmeyen bir saatli bombayı kendi varlığının içine koymuş olur insan. İçimizdeki negatif benliklerin bütün damarlarını analiz etmeliyiz — bunlar dünyevi benliklerdir çoğunlukla; hedefleri dünya olduğu için biri bilerek veya bilmeyerek engel olsa öfkesi depreşir veya alınıp kırılır. Hâlbuki olaya objektif bakamaz, hedef odaklı bakar. Bir ağacın meyve vermesi de masum ve meşru bir arzudur ama don vurduğunda tabiata küsen bir ağaç yoktur, çünkü onun böyle bir negatif benliği yoktur.

Peygamberimiz Hudeybiye'de Umre'ye gitmek istiyor, Müslümanlarla beraber, ama bir engel oluyor. Peygamber orada alınmaz, kırılmaz, küsmez, Allah'a sitem etmez; "inanıyorsanız üstünsünüz, öyleyse önümüzden çekilmeleri lazım" demez. İnanıyorsan zaten üstünsün — bu ego anlamında bir üstünlük değil, fıtratı idrak etmekten dolayı üstünlüktür. "İnanıyorsanız üstünsünüz, ben sizi hep galip kılacağım" diye bir şey yoktur; orada bile nefsimizin yanlış bir algısı devreye girer. Öldürülen peygamberleri, hayatının 30-40 senesi haksızlıkla geçmiş bir Hazreti Yusuf'u nereye koyacaksın? İnandığı ölçüde üstün olduğunu hissetti; "inanıyorum, bir gün mutlaka şuna ulaşacağım" değil. Biz Müslüman olarak "inanıyorsak mutlaka mutlu olacağım" algısına sahibiz. Hâlbuki inanıyorsan zaten mutlu olman lazım; demek ki inancını mükemmelleştirmen lazım. İmanın kendisi mutluluktur. Yoksa "inanıyorum, namazımı da kılıyorum, mutlaka Allah bana şunları verecek" dersen, verileni fark etmezsin — bir kutu verilmiş ama kenara koymuşsun, "bana bir şeyler verecek" diyorsun. Hâlbuki imanın içinde hazine var, o idrakin, o farkındalığın içinde bir hazine var.

Nefs-i levvamenin temelinde yatan şey şudur: mutluluk, huzur senin kendindedir; seninle mutluluğun arasına engel olan şey sendeki negatif benliklerdir. Hz. Asya niye mutsuz değildi? Bir Müslüman mızrakla öldürülürken "Elhamdülillah kavuştum" diyor; Rabbine kavuştu, kaynağına döndü. Yoksa "kafamda daha bir sürü proje vardı, bir sürü şey yapacaktım" diye düşünürsen orada bir arıza var demektir; bu benim çözmem gereken bir şey. İlahi sistem işliyor; sen o ilahi sistemde fıtratınla yaşayacaksın. Fıtratımızı perdeleyen bu negatif benliklerdir, onlar bizi mutsuz eder. Bu konuda bana benden başka gerçek anlamda kimse yardım edemez; bütün yardımlar nisbidir. Hazreti İbrahim'in bütün küçük putları kırıp en baştaki putu bırakması gibi — onu kavminin kırması için bırakır, çünkü kendi kırması lazım; biri sana yardım edip kırsa yarın sen gene onu üretirsin, çünkü ona dair zemini ortadan kaldırmamışsın.

Nefs-i levvame, meselenin kendimizde başlayıp kendimizde bittiğini idrak etme noktasında başlar. Bunu idrak etmeyen insan nefs-i levvame alanında fazla mücadele edemez; o mücadele alanına girdiğinde geri çekilir, kaçar, tekrar nefs-i emmareye düşer.

Bediüzzaman'dan bir örnek: birisi gıyabında hakaretvari, küçümseyici, aşağılayıcı bir şekilde onun hakkında konuşmuş, birisi de bunu ona nakletmiş. O da diyor ki: "Bir saat kadar eski Said damarıyla müteessir oldum." Bak, nefs-i levvamenin ne kadar mükemmel bir ifadesi — bendeki negatif benlikler bir saat kadar beni müteessir etti. Biz olsak bir yıl, birkaç yıl müteessir oluruz; bir de esir oluruz, gider adam döveriz, gücümüz yetmez, içimize patlarız. Hâlbuki o bir saat kadar diyor. Aslında nefs-i levvamenin zayıflayarak sürmesi bizim manevi gelişmemiz için tetikleyici bir motor olur. Ama ne zaman tetikleyici motor olur? Mücadele edebildiğinde. Edemediğinde ezici motor olur; tank gibi üzerinden geçer, negatif benlikler seni paramparça eder. Hepimiz o negatif benliklerin paletleri altında eziliyoruz; mutsuzuz çünkü. "Bu dünyadan hoşnut değilim, hangi istediğim oldu ki" diyen bir benliğimiz — al sana seni ezecek palet. Üstelik ilginç olan, o paleti üreten de sensin; çözüm de sende bitiyor.

Bediüzzaman burada tam bir nefs-i levvame analizi yapıyor: önce negatif benliği fark ediyor, bastırmıyor. Görüyor, tetiklenen negatif benlikleri görüyor. Sonra doğru bir anlayışla onları terbiye ediyor; "niye bu kadar dert çekiyorsun, söyle karşındakine ağzına geleni, rahat et" demiyor, bastırmıyor da. Negatif demek, büyük günahkârlık meselesi değil; yanlış, hayatı yanlış şekilde okuyan, yanlış temellere oturan benlikler demektir. "Kimse beni yok sayamaz" diyen benlik de negatif bir benliktir mesela. Bediüzzaman onu karşısına alıp yanlışlığı konusunda ikna ediyor; nefsine dövme, aşağılama değil, bilgi, anlayış, idrak temelli bir mücadele bu. Yoksa bastırma değil.

Kişi negatif benliklerle açık kartlarla mücadele edebilecek irfana, idrake sahip olmalı. Örneğin bir hasetlik hissi olursa, "bak, bu hırsını duyduğun, arzu ettiğin şeyin değeri nedir" diye karşısına alıp konuşacak, bastırmayacak. "Aman tövbe estağfurullah, ne önemi var" deyip bastırmayacak; "kardeşim, bunun değeri nedir, gel açık açık konuşalım" diyecek. Bu mücadeleyi isteseniz de istemeseniz de yaşarsınız; ama bilinçle yapmadığımız zaman onlara yeniliriz, farkında olmadığımız ve bizi zayıf gördüklerinde yeniliriz. Bu mücadeleyi bilinçli ama kesinlikle korkmadan, karamsar olmadan, ümitsizliğe kapılmadan yürütmek lazım. "Bugünkü round burada bitti, yarın devam ederiz" diyeceksin, idrakini geliştireceksin — mücadele basiretli ve bilinçli olmalı.

Aksi hâlde gelgitler yaşarız: bir sohbete gidersin, rahatlarsın; sonra bir televizyon programı, akrabaların aldıkları evlerden, arabalardan bahsetmesiyle karma karışık olursun. Hâlbuki Kur'an'da bir ayet var: dünya hayatıyla yetinenlere ve Allah'ın dünyada onlara verdikleriyle sevinenlere aldırma diyor, onların algıları gerçek objektif bir algı değil. Ama biz de bazen öyle yapabiliriz; Allah'ın dünyada verdiği bir şeye çok sevinip sanki mutluluk budur deriz. Bunun için farkındalıklı bir yol almak gerekiyor. Bunu yapmazsak kişi negatif ve pozitif benlikler arasında gidip gelir; zamanın, zeminin, şartların etkisine bağlı olarak bir bakarsın zamanın en radikal insanı 20 sene sonra süper bir kapitalist olmuş. O radikal olduğu zaman da o kapitalist benlik zaten oradaydı, sadece farkına varmıyordu; ne zaman ki güçlendi, ortaya çıktı.

Negatif benlikler eğer üzerinde bilinçle, Kur'an'ın deyimiyle basiretle çalışılmazsa, bir gün güçlenir veya tetiklenirler; sen farkında değilsen bir bakarsın müthiş bir U dönüşü yapmışsın. Nefs-i levvame, bahsettiğimiz bu mücadelenin safhasıdır ve kişiye kendinin farkına varma imkânı tanıyan ilk basamaktır. Burada kişi çok kolay pes edebilir; bu uzun soluklu, idrakle yapılması gereken bir mücadeledir. Kişi kırk bin defa yenilse vazgeçmemelidir — temel ilke budur. Kırk bin defa negatif benliklere yenilsen gene mücadeleye devam edeceksin. En önemli nokta: kendini savunmama, başkalarını suçlamama, neden bulmama; bir diğeri de kesinlikle vazgeçmeme. Çünkü kişinin karamsarlığı, kötümserliği, yetersizlik hissi, "ben yapamam" hissi bu gelgitleri meydana getirir ve nefs "niye mücadele edelim, teslim ol, kurtul" der. Hâlbuki burada zaferi kazandıran şey, o negatif benlikleri kendinden bilmemektir — evine bir fare girse ev halkı saymadığın gibi.

Amerika'da insanların daha pozitif, buranın çok stresli olduğuna dair bir gözlem paylaşılıyor. Bazı maddi şartlar yerine oturduğunda zahiri bir iyilik hâli görülebilir; ama mesele negatiflikler hücum ettiğinde o sükûnetin, o dengenin, o huzurun korunup korunmamasıdır. Maddi şartlar nispeten daha rahat olduğunda kişiler daha az negatiflikle tetiklenip nisbi olarak daha rahat eder. Ama Amerika'da da intihar oranları oldukça yüksek; Amerikan toplumu çok mükemmelleşmiş, çok rahat değil — bölgeye göre de değişir, Taksim-Nişantaşı'nın koşuşturması gibi New York da öyledir. Şartların meydana getirdiği rahatlık ve denge aldatıcı olabilir; şartlar yanıltmamalı. Toplumsal bir kural olarak sergilenen gülümseme gibi davranışlar, kökeni ruhsal olmadığında ne kadar götürebilir? İnsanın eylem ve tutumlarının kaynağı ruhsal olduğunda tam ve doğru bir şeydir.

Bir tüccar "dürüst bir tüccar olayım ki ticaretim devam etsin" derse, adam dürüsttür ama o dürüstlükte İslami tabirle bir ihlas yoktur; çünkü "yarın adam gelmeyecek" diye dürüst davranır, "ticaretim devam etsin" diye. Hâlbuki "Allah adildir, doğrudur; inanan insan, insan olan insan dürüsttür ve kimseyi aldatmaz, bunun için dürüst davranıyorum" demek gerekir. Bunun bir ilke, bir prensip, ilahi ve kutsal bir temeli olduğunda hakikaten doğru bir şeydir. Bu, hormonlu domateste kokusu ve tadı olmadan sadece şeklin bulunmasına benzer — ihlassız domates gibi, görüntü var ama ruh yok.

Ben mutluluğumu engelleyen şeyin aslında kendi içimdeki bir negatiflik olduğunu kavradığımda, nefs-i levvame önüme büyük bir çalışma alanı olarak doğar; olayları bu çalışmanın bir vesilesi kabul ederim. Kendi psikolojik zeminimdeki negatif düşünce, duygu ve tutumlar tetiklendiğinde ne kendimi (o benlikleri) savunurum, ne de dışarıyı suçlarım — bu dışarıda bir yanlış olmadığı anlamına gelmez. Derim ki: bunu nasıl karşılamalıydım, hangi algıyla, hangi anlayışla, hangi düşünceyle karşılamalıydım? Bir veriyi yanlış bir programla işlersen çalışmaz veya abuk sabuk sonuçlar verir; bilgisayarda o program yoksa açmaz ya da anlaşılmaz karakterler verir. Bir kısım negatif tepkilere biz de muhatap oluyoruz; bizde onu işleyecek doğru program yoksa orada kilitleniyor veya saçma sapan tepkiler veriyoruz.

Uzak bir yerden gelen biri Peygamberimize "adil ol ey Muhammed" demiş; biz olsak "sen kimsin, benim kim olduğumu biliyor musun" diye köpürürdük. Peygamber ise "ben adil olmazsam kim olur ki" demiş, adamın derdini gidermiş, memnun edip göndermiş. Burada peygamber "sen ne haldesin" sorusunu sormamız gerektiğini gösteriyor. Sende negatif benlik tetiklenmezse "otur, beş dakika anlat, belki gözden kaçmış bir şey var, çözümleyelim" diyebilirsin. Yoksa negatif bir benlik tetiklenir, suçu adrenaline yükleriz — "beyinde salgılanıyor" deriz. Hâlbuki o salgılanmaya sebep olan bir bilinç düzeyi vardır. Aynı cümleyi birine söylersin adrenalin salgılanır, öbürüne söylersin salgılanmaz; "falan öldü" dersin biri korkuya kapılır, öbürü "Allah rahmet eylesin, Rabbine kavuştu" der. Buna sebep olan, hangi benlikle karşıladığındır.

Dışarıdan biri bir söz, bir tutum, bir tavırla seninle muhatap olduğunda, sen onu hangi algıyla, hangi bilinçle karşılıyorsun — önemli olan budur. Bu vesileyle bendeki negatif benliklerin farkına varacağım: "biri bana 'sen kimsin' dedi, şu şu benlik türleri tetiklendi, bunu not alayım, bende bu tür negatif benlik damarları var" diyeceğim. Peygamberine böyle demişler, insanlığa yakışan karşılık nedir diye düşüneceğim. İnsanlar bende negatiflik oluşturduğunda dışarıya değil içeriye bakacağım; hangi negatif benlikleri tetikliyor, bunu bir çalışma imkânı olarak telakki edeceğim. İnsanlar bilerek veya bilmeyerek negatif benliklerimizi tetikler; "kim tetikliyor, ne hakkı var" demeyeceğim, "demek ki bende bu var" diyeceğim.

Bediüzzaman önce fark ediyor, bastırmıyor, sonra doğru bir anlayışla terbiye ediyor — nefs-i levvame analizi tam olarak budur. Negatif demek büyük günahkârlık değil; hayatı yanlış okuyan, yanlış değerlendiren, yanlış temellere oturan benlikler demek.

Bu mücadeleyi bilinçle, Kur'an'ın deyimiyle basiretle yapmazsak negatif benlikler bir gün güçlenir veya tetiklenir. Nefs-i levvame, bu mücadelenin safhasıdır ve kişiye kendinin farkına varma imkânı tanıyan ilk basamaktır. Kişi kırk bin defa yenilse bile vazgeçmemelidir; en önemli nokta kendini savunmama, başkasına neden bulmama ve kesinlikle vazgeçmemedir. Zaferi kazandıran, o negatif benlikleri kendinden bilmemektir — onlar bizim evlatlarımız değildir. Kişi bu ilkeleri koruduğu müddetçe nefs-i levvamededir; ondan taviz verdiği anda hemen nefs-i emmareye dönmüş olur.

Bu konu, önümüzdeki derste Bediüzzaman'ın Mektubat'ının 16. Mektup, 3. Nokta bölümünden devam edilmek üzere tamamlanmıştır.