Yanlış Okuma Biçimi, Hüsnüzan ve Hayatın Üç Penceresi (Ders)

Düşünceyi değiştirmek zor olanı kendime işkence etmiş gibi hissettiriyor. Aslında ikisinin birlikte yürümesi lazım ama temelde yürümesi gereken şey oradaki yanlış algı ve değerlendirmeyi iyi bir şekilde gerçekleştirmek. Aynı şey benim için de geçerli. Zihnime gelen şeyleri ben de tekrar ediyorum bu şekilde ve yanlış bir değerlendirme yaptığım için sürekli bir korku hali oluşuyor. Orada düşünceyi ve daha zemindeki anlayışı değiştirmek esastır. Ama bir şekilde o anlayışın doğrusunu yakalasam da bunun üstüne gitmem, bir şekilde onu fark ediyorum ama ameli olarak yaşamak farklı bir şey.

Bu düşünceyi değiştirmek derken sadece "bu yanlış" demek yeterli değil. Peki niye yanlış? Doğrusu ne? Mesela diyelim ki bir insan çok yanlış bir şey yaptı. Şimdi içimde önce bir rahatsızlık oluşuyor. Ondan sonra "bir insan nasıl böyle yapar, bunu yapıyorsa insan değil" gibi bir düşünce sürecine giriyorum. En sonunda öfke, kızgınlık, nefret, hatta cezalandırma isteği hissediyorum. Burada ne var? "Bu olmaması gereken, hiçbir zaman kabullenilemeyecek bir durum" diye baktığımızda kişi doğal olarak negatif olacaktır. Belki dersin ki bu kadar öfke, nefret doğru değil — dini açıdan da doğru değil, kendi psikolojik açından da rahatsız edici. Ama bunlar gerçek anlamda bir çözüm değil.

Doğru anlayış nedir? İnsanın ruhsal ve bedensel yapısının bütün katmanlarını idrak ettiğinde şunu diyeceksin: bu kişi benliğine, egosuna, hırsına, kibrine yenildi; içinde bulunduğu psikolojik halin farkında değil, dolayısıyla bu yanlışı yaptı. Orada gerçek anlamda bir bilinçlilik, gerçek anlamda bir farkındalık, gerçek anlamda bir şuur yok. Yapacağın şey şefkat ve acımadır.

İşte her zaman söylediğim gibi, Hazreti Yusuf, kardeşleri geldiğinde niye onlara öfke duymuyor? Niye hıncını boşaltmıyor, "elime düştünüz" demiyor? Çünkü diyor ki: şeytan aramızı bozdu, siz kıskançlığınıza ve hırsınıza mağlup oldunuz; nefis ve şeytanın oradaki çarpık perspektifinin farkına varmadınız, ona mağlup oldunuz ve o yanlışı yaptınız. Dolayısıyla öfke duyulacak bir şart yok; kamil bir noktadan bakınca şefkat çıkıyor. Ama yeterli olgunlukta olmayan biri için önce bir çaresizlik yaşanır — kızacaksın ama kızamıyorsun, elinden bir şey gelmiyor — sonra acı, sonra yavaş yavaş o acıyla birlikte kabullenişe varılır. Şefkat noktasına doğrudan gelinmiyor, bir süreç yaşanıyor.

Netice itibariyle söylenen şey şudur: insanlıkla kurulan muhabbet hakiki olursa, düşmanlığa sebep olacak tutumlar kişide acımayı doğurur. Eğer düşmanlık ve nefret hakimse, bu sefer karşıdan gelen olumlu şeyler kişide sadece suni bir yakınlık, suni bir sıcaklık oluşturur — çünkü asıl olan negatiftir. Ruhsal kemale tam erdiğimizde orada tam ve kamil bir şefkat doğar; ona ulaşana kadar kişi bu istikamette yol alır. Öbür türlü insan egosu birçok noktada kendini o negatif duygular konusunda haklılaştıracak, mazur gösterecek düşünce ve değerlendirmeler içinde olur.

Geçenlerde bir kadın vardı, büyük bir kızı var. Kadın 50-60 yaşlarında, kızı 32 yaşında. Kızı onu görmek istemiyor, bile bile onu incitecek şeyler yapıyor. İnsan şunu düşünebilir: bir kız annesine böyle yapar mı? Cevap: yapar. Peki niye yapar? Bunu anlamak lazım. Anne altı numaraydı ve "mutlaka bir hatam var, bir bedel ödüyorumdur" diye düşünüyordu. Ama bir bakalım — gerçekten bir bedel mi ödüyorsun, yoksa başka bir şey mi? Belki bir bedel ödemiyorsun. Burada ayrı bir yanlış bilgi var: muhatap olduğumuz her olumsuzluk, her kötülük, her haksızlık, yaptıklarımızın karşılığı değildir. Bazen öyledir, bazı yerlerde yanlış yaparsın başka yerden onun cezası gelir — ama peygamberler ve veliler de birçok olumsuzluğa, haksızlığa muhatap olmuşlar ve hiçbiri "ben bunu hak ettim, ben bunu hak edecek ne yaptım" dememiştir. Çünkü bazı şeyler seni daha özgürleştirmek içindir; benlik sınırlarından özgürleştirmek, ruhsal farkındalığın kapısını açmak içindir. Hayat illa böyle bir suç-ceza bağlamında yürümüyor; seni egonun bilincinden, dünyanın sınırlılığından kurtaran bir bilince götürmek istiyor olabilir.

Dolayısıyla hiçbir zaman böyle bir genelleme yapmamak gerekir. Ego ise böyle bir genelleme yapıyor, kendi yaptığı bir yanlışı göremiyor, orada sıkışıp kalıyor — hem haksızlığa maruz kalıyor hem de bir çıkış yolu bulamıyor, arayı düzeltemiyor, durumu değiştiremiyor; tam bir sıkışma hali. Halbuki o yanlış algı: sen bir şeyin bedelini ödüyor değilsin. İkincisi, hayatı biz belli bir düzeyde okumuşuz, kendimizce öyle algılamışız ve öyle bir okuma biçimi geliştirmişiz; sonra o okuma biçimine uymadığı için hayatla sürekli çatışıyoruz. "Bir anne-baba, bir arkadaş, bir kardeş bunu yapar mı?" diye sorarken, aslında bu okuma biçimini nereden geliştirdiğimizin bir dayanağı yok — ama sen öyle geliştirmişsin. O zaman onu ölç: acaba gerçekten doğru bir okuma biçimi mi?

Biz yanlış bir okuma biçimine bir zamandan sonra sahip oluyoruz; o kristalize oluyor içimizde ve ondan sonra sürekli onun üzerinden okuyoruz. Basit bir örnek: diyelim ki "yazın hiç yağmur yağmaz" diye düşünüyorsun. Bir gün bakıyorsun ki yağmur yağmış, hava da serin. "Yazın ortasında böyle bir hava olur mu" diyorsan, demek ki mevsime dair doğru bir bilgiye sahip değilsin. Ya da tam tersi, kışın ortasında baharı hatırlatan bir gün olabilir. İkisi de olabilen şeylerdir. Bu, bizim hayatı okuma biçimimize ters gelen hem olumlu hem olumsuz kutuptaki şeylerin, aslında okuma biçimimizde bir yanlışlık olduğunu gösterdiğini anlatır.

Depremle ilgili örnek de aynı: "Konya'da deprem olmaz" derdi eskiden, birkaç sene sonra küçük bir deprem oldu, "Konya'da da oluyormuş" dendi. Bilgi revize edildi, Türkiye'nin yeni deprem haritası çıkarıldı. Biz de aslında hayatla ilgili algımızı revize etmeliyiz. Ama biz bir yerde onu oluşturmuşuz, hayata dair bir rapor yazmışız — "şunlar olmalı, bunlar olmamalı" — ve ondan sonra hayatı o rapora göre okumaya çalışıyoruz. Halbuki hayatta seni hem olumlu hem olumsuz anlamda ters köşeye yatıran birçok olay olur; bu senin okuma biçiminde bir eksik ya da hata olduğunu gösterir.

Mesela Hazreti Yusuf, "kardeş kardeşe bunu yapar mı" deseydi, o kuyudan hiç çıkamazdı — kendi ön yargısının altında kalırdı. Tam tersi durumlar da oluyor: normalde hiç tahayyül edemeyeceği bir noktaya geliyor, Mısır'ın iktisadi mekanizmasının başına geçiyor — bir köle için tahayyül edilemeyecek bir şey. Ama hayatın içinde olan şeyler bunlar. Bir çocuk iki yaşındayken babası öldüğünde cenazeye doğal bir şey gibi bakar; ama büyüdükçe "babam ölmemeli" der. Peki nereden çıkardın bunu? Madem hayatın içinde oluyor, demek ki hayatın içinde olan bir şey bu. O zaman hayatı okumaya dair yeni bir anlayışa dönmek gerekir; senin okuma biçiminde bir eksiklik, bir yanlışlık var ve o yanlış okuma biçiminden dolayı hayatla çatışıyorsun.

İşte biz buna hayatın üç penceresi diyoruz — çok eskilerde böyle bir ders yapmıştık, hatırlayan belki yoktur.

*Birinci pencere bizim hayatı algılama biçimimiz, buna dair düşüncelerimiz ve benlik düzeyindeki beklentilerimiz, arzularımız, korkularımızdır. İkinci pencere* realitenin bize sunduğu düzeydir — "ben hayatta şunları istiyorum, bunlar benim doğal beklentilerim, her insan bunu ister" dediğimiz şeyler: bir annenin saygı beklemesi, dürüst çalışmanın bir ödülü olması gerektiği, kötülük yapanın cezasını bulması gerektiği gibi. Bu iki pencere az veya çok mutlaka çatışır; ermiş olmadığımız, benlikten tam kurtulamadığımız için bu iki pencere hayatın içinde doğal olarak çatışır. İki küme gibi düşünürsek, ortak alanları vardır, ortak olmayan alanları vardır.

Şimdi bizler ya bu ikisinin gerilimi içinde yaşarız, ya da *üçüncü bir pencere* açarız. Çoğumuz bu üçüncü pencereye sahip değildir. Üçüncü pencere, hayatı olduğu gibi anlamak için esnemek ve yeni bir çaba göstermektir — bu, anlayış penceresidir. Eğer bir çatışma ve gerilim yaşıyorsan, bu birinci pencerede bir problem olduğunu gösterir; problem hayatta değil, kendi bilincimizdedir. Üçüncü pencere birinci pencerenin revize edilmiş hali, esnetilmiş halidir — yeni bir anlayış, yeni bir bakış açısı. Ama burada mesele benliğimizi onaylatan bir bakış açısı değildir.

Hz. Yusuf, "kardeş kardeşe bunu yapmaz ama ne yapacağız, kabulleneceğiz, hayat böyle acı" demedi. Bu, birinci pencerenin yine devrede olması ama farklı bir düzlemde işlemesi demektir — bakış açısını değiştiriyorsun, ama bunu kırılma, alınma, gücenme, öfkelenerek saldırganlaşarak, çatışarak zarar vererek yapmıyorsun. "Madem hayat ve insanlar beni mutlu etmedi, ben de onları mutlu etmeyeceğim, onları mutsuz edeceğim, canlarını acıtacağım" — hatta Tanrı'ya bile hesap sormaya kadar gidebilir bu ("ne biçim Allah'sın, ne biçim adalet" diye). Mehmet Akif'in "ağzın kurusun yok musun ey adl-i ilahi" dediği gibi bir isyan hali. İçsel olarak herkes kendi nefsine baksa, kendi içinde böyle bir çatışma olduğunu hisseder. Kemal noktasında bunlar devreden kalkar; kişi hayatı doğru okuduğu ve kendi egosunun penceresiyle okumadığı için.

Bir insan sebze yemeyi sevmeyebilir; önüne on çeşit güzel sebze yemeği gelir, "yemek yok mu" der. Neden? Çünkü kendi tanımına göre "yemek" başka bir şeydir; oysa orada yemek vardır, sen onu yemek istemiyorsun. Bir gün bir arkadaş beni bir Çin lokantasına götürdü, hiçbir şeyi tanıdık bulmadım — orada farkındayım ki ben ona yabancıyım. Bizim de psikolojik olarak yabancısı olduğumuz veya olmak istemediğimiz durumlar oluyor; "Allah korusun" dediğimiz ama eğer yaşarsak da kabul etmemiz gereken durumlar. Orada hayatı bütün nitelikleriyle, düzeyleriyle kabulleneceksin.

Birinci pencereyle ikinci pencere arasında bir çatışma meydana geldiğinde, çatışmayı onaylamak yerine üçüncü pencereyi — anlayış penceresini, kendini esnetme penceresini — açman gerekir. Belki terapi dediğimiz şey de biraz böyle bir şeydir: birinci pencereden değil, üçüncü pencereden ikinci pencereye bakabilmek. Çünkü hayat her zaman ikilemi, her zaman zıtlığı içinde barındırır. "Keşke hiç kötülük olmasa" diye bir şey yok — melek değilsin. Nasıl kendi içinde bir çatışma varsa, alemde de o çift kutupluluk var. Sen iyiliği, hayrı, güzelliği tercih edeceksin; ama alemde milyonlarca insan, milyonlarca süreç var, biri nefsine mağlup olup kötülük yapabilir. Hz. Yusuf "böyle bir şey olabilir mi" demedi, herhangi bir reaksiyon göstermedi, ama kendi sürecinde doğru olanı tercih etti — bu ayrı bir şey.

Dikkat edin, bazen zihin şuna takılıyor: "meşru mu göreceğim?" Hayır, meşru değil ama vakidir (gerçekleşmiştir); onaylamıyorsun ama bir durumun vaki olduğunu görüyorsun. Değiştirilebilir bir olumsuzluksa, üçüncü pencerede onu değiştirmek için çaba gösterebilirsin — üçüncü pencerede tamamen bir pasiflik yoktur. Üçüncü pencere ikiye bölünür: olayı algılama (doğru mu yanlış mı?) ve eğer yanlışsa, bunu değiştirebilir miyim, değiştiremez miyim — zaman, imkan, süreç açısından şu an değiştirilebilir mi, değiştirilemez mi? Değiştirilebilirse gayret ederim; şu an değiştirilemezse sakin bir şekilde kabul ederim.

Güzel bir örnek: bir kedi bir şeyi kovalar, kovalar, en sonunda yüksek bir duvara denk gelir; aşamayacağını görünce durur ve kendini temizlemeye başlar. Biz insanlar olsak, duvarı yumruklardık ya da kendimizi kötü hissederdik, "ne kadar beceriksizim" derdik. Kedi ise "çıkılmıyor" diye görünce oturup kendini temizledi — orada bir üçüncü pencere açmış oldu. Bu umursamazlık, yok sayma değil; olguyu olduğu gibi görme, anlama, kabullenme ve yeni bir durumu değerlendirme halidir. Bir gerilim, bir çatışma değil.

Üçüncü pencereyi açmamızı engelleyen en temel şey, benliğimizin hayatın realitesini karşılamaktaki yetersizliğidir — dayanamıyorsun, dayanamadığın için "böyle olamaz" diyorsun, ya da kabullerimize zıt bir durum olduğunda bir gerilim oluyor, "buna tahammül edemem" diyoruz. Ama burada iki ihtimal var: birincisi, kabullerin yanlış olabilir; ikincisi, aslında tahammül edebilirsin — bir şeyi yaşıyorsan buna tahammül edebilirsin demektir. Egonun burada iki tane zorlayıcı argümanı var: ya kişi kendi yetersizliğinin, zayıflığının içine düşer, "buradan çıkamam, bir çıkış yolu yok, buna tahammül edemem, taşıyamam" der; ya da zihinsel düzeyde, aslında tahammül edip taşıyabileceği halde bunu kabullenmez, hayatı okuma biçimini hayata dayatır.

"Taşı testiye vurursan testi kırılır, testiyi taşa vurursan gene testi kırılır." Hayatla kavga edersen öyle veya böyle yıpranan sen olursun; çünkü hayat, kendine dair yaratıldığı ilke üzerinden bir akış yaşıyor — Allah geceyi gündüzü, ışığı ve karanlığı yaratmıştır, yaratılış alemi ikiliği, göreceliliği taşır. "Ben kabul etmiyorum" demek hayata meydan okumaya çalışmaktır; kabul etsen de etmesen de bu böyledir. Üçüncü pencere, bir: kabullerinde bir problem olabileceğini görmek, iki: "tahammül edemem" dediğin noktada aslında tahammül edebileceğin bir durum olduğunu bilmektir. Üç: bir şeyi yanlış telakki ediyorsan, yanlış bir zeminde duruyorsan, o yanlış zemini değiştirmektir.

Mesela kişi der ki: "Ben şuna güvendim, o da güvenimi sarstı, hayal kırıklığına uğradım, mahvoldum, bir daha güvenmem." Peki güvenmemek çözüm mü? Doğru anlayış kolay bir şey değildir — Allah'a güvenmek ve insanlar hakkında da hüsnüzan sahibi olmak, doğru anlayış budur. İlginç bir şeydir: Allah peygambere diyor ki, eğer onlar dinlerinden dönecek olurlarsa, de ki: Allah bana yeter, O ne güzel vekildir. Burada "dinlerinden dönecek olma" ihtimali ifade edilen kişiler sahabiler; "olabilir" diyor, bir isyan ya da negatiflik ifade edilmiyor sahabilere karşı. Ama peygambere bir uyarı yapılıyor: farkında ol, gerçek dayanak Allah'tır. "Benim çevremde bu kadar insan var, ne güzel, kendimi emniyette hissediyorum" diye düşünme; hiçbirine mutlak itimat etme demiyor, hepsi üçkağıtçıdır anlamında değil — senin gerçek dayanağın benim diyor Allah, bunu kaçırma.

Bu, insanlara güvensizlik demek değil; insanlar hakkında hüsnüzan sahibi olmak lazım, ama insanların netice itibariyle yanlış yapma ihtimalleri var. Bir insana "güveniyorum" demek aslında kendi ihtiyacımıza binaen ona bir yük yüklemektir — "bak, sana güveniyorum" derken, aslında kendi güven ve emniyet ihtiyacımızı karşıya yüklüyoruzdur. Sonra o kişi bir yanlışlık yaparsa, "senden bunu beklemiyordum" deriz. Bunun temeli birinci penceredir — kendi algın, kendi beklentin, kendi arzun. Ama üçüncü pencereyi açarsan: "benim beklentim buydu (birinci pencere), gerçekleşen olay buydu (ikinci pencere), yeni bir anlayışım şu (üçüncü pencere): ben sana aslında ağır bir yük yüklemişim, senin bir sürecin var, o sürecine saygı duymamışım, o sürecini anlamamışım, kendi ihtiyacımdan sana bir yükleme yapmışım, hata bende" diyebilirsin. Bu, ego odaklı "kusura bakma, kimseye güvenmemem gerekiyordu" gibi başka bir çarpıtmaya kaymadan yapılmalı. Kişi bu çarpıtmalara karşı dikkatli olmalı — senin bir sürecin var, bu süreçte tabii ki nefsinin, egonun problemlerinin içinde bir süreç yaşıyorsun; ben sana hüsnüzanda bulunuyorum, hiçbir yanlış yapmayacağın konusunda güvenmiyorum ama yanlış yaparsan seni anlamaya çalışırım, hayal kırıklığına uğrarsam da kendime dönerim, "yanlış bir yerde duruyormuşum" derim.

İşte peygambere niye Allah "eğer onlar topukları üzerinde dönüp bu dinden yüz çevirirlerse de ki Allah bana yeter, O ne güzel vekildir" diyor? Sarsılırsan suç senindir diyor — o insanları "niye dinden döndünüz, ne biçim insanlarsınız" diye suçlama demiyor. Bu bize, peygamberin şahsında bir derstir: insan ilişkilerinde bir sarsılma, bir travma yaşıyorsan, tam olarak gerçek anlamda Allah'a dönük değilsin, tam olarak O'na yaslanmamışsın demektir. Yaş bir duvara yaslanırsan bir süre sonra eğilip yıkılır — hata sende midir, duvarda mıdır? "Ben duvara güvenmiştim" demek, duvarın yaş olduğunu henüz bilmediğin anlamına gelir; kurur, çok sağlam olursa yıkılmaz. Kendi varoluş sürecimizdeki eksiklikleri yaşarken bazı acılar, zorluklar, travmalar yaşıyoruz; ama bunları hayata, insanlara bağladığımızda orada hata yapmış oluyoruz.

Üçüncü pencere dediğimiz şey, doğru anlayıştır — bu üçüncü pencere her zaman değişir, kişi bir manevi yol içindeyse her zaman gelişen bir penceredir, çünkü o pencere esnek bir penceredir. O pencereyi kullanmadığımız zaman, birinci ve ikinci pencere arasında sıkışır kalırız; psikolojik travmaların temeli aslında biraz da budur. Ama o anlayışın geliştiği ve dönüştüğü noktada, kişi en olumsuz olayları dahi yaşasa bunları doğru anlar, doğru değerlendirir, doğru yerde durur, bir problem olmaz. Bu bir kayıtsızlık, bir umursamazlık, bir ilgisizlik değildir — kastedilen bu değildir.

İzlediğiniz için teşekkür ederim.