Ego, Hesap ve Kötüleme Üzerine

Egomuzu tetikleyecek belirgin bir olumsuzluk olmadığı durumlarda bile bazen ego devreye girer; ama karşımızdaki durumu biz olumsuz olarak algılamıyorsak ego da tetiklenmez, çünkü ona çarpan bir şey yoktur. Daha yoğun bir merhametle bakıldığında ise zaten hiçbir şeyde "kasıt" bulunmaz: karşıdakinin bize karşı kasıtlı olmadığı idrak edildiğinde egomuz tahrik olmaz ve olumsuzluk yaşanmaz.

İlişkilerdeki affetme hâli de bu merhametin yoğunlaşmasıyla ilgilidir: "O da hatalıydı, o da bir insandı, ama başka bir şey yapamazdı, o an ancak bunu yapabiliyordu" denildiğinde hakiki anlamda merhamet duyulur. Kendimize odaklı olarak baktığımızda meseleleri göremeyiz; karşımızdakinin o an başka bir şey yapamayacağını anladığımızda merhametimiz doğar ve bu, iki tarafı da bağlayıcı bir hâle sokar. Evliliklerde de eşin hataları görülse bile ayrılınamaması, muhtemelen bir noktada yaşanan bu merhamet hissiyle ilişkilidir — ama ayrılmamanın tek bir nedene bağlanamayacağı da vurgulanıyor.

Kişi sürekli ilişkilerde gerilim yaşıyorsa kendi psikolojik zeminine bakmalıdır. Bir örnek: sürekli çatışma yaşayan bir arkadaşın "insanlar benim üstünlüğüme tahammül edemiyor" diye bir açıklaması vardı; oysa bütün çatışmaların nedeni onun kendini zihinsel olarak üstün görmesi, insanların bu üstünlüğü kaldıramadığını düşünmesiydi — başka türlü hiçbir şey göremiyordu.

Burada kendimize bakmamız gereken nokta şu: farkına varmadan ilişkilerimizin çoğu bir "hesap" üzerine oturur. "Ben sana bu kadar hoşgörü gösteriyorum ama sen bana şöyle yapıyorsun" dediğimizde kastedilen budur. Mesele önce bu hesabı görmek, sonra küçültmek, sonra aşmaktır. Hesabı görmezsek, temelde bir hesabın olduğunu da göremeyiz; ama görürsek küçültebiliriz.

Peygamberlerin tebliğ ettikleri insanlarla hiçbir hesabı yoktur; "size gökten haber getirdim, bari bir hürmet gösterin" gibi bir beklentileri de yoktur — tamamen beklentisiz, karşılıksız bir ilişkidir bu, çünkü ruhsal bir temele oturur. Psikolojik düzeyde "ben kimseden hiçbir şey beklemiyorum" demek de mümkündür ama bu genelde derin bir küskünlüğün ya da mahrumiyetin yumuşatılmış bir hâlidir — kişi ilişkisini minimuma indirip kendince bir "kurtuluş" bulmuş, kimseye bir şey vermeyen, kimseden bir şey almayan bir izolasyona çekilmiştir. Kastedilen bu değildir.

Gerçek anlamda beklentisiz olmak, Kur'an'da geçtiği söylenen "alışverişinizi Allah'la yapın" fikrine dayanır — Allah, müminlerin canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın almıştır denir. Gerçek sistemi Tanrı'yla kurduğumuzda muhataplarımızdan bir şey beklemeyiz; kendini Allah'a açan, Allah'ı âleme açmış olur. Kendinden bir şey vermez, Allah'tan aldığını verir.

Muhalefet ettiğimizde direkt "sen muhalefetsin" damgası yiyip susmak da çözüm değildir; asıl mesele, ihtiyaç ve gerekliliği fark ettiğimiz anda, karşımızdakinin o bilgiyi alabilecek durumda olup olmadığını gözeterek konuşmaktır. "Bilsin" demek kolaydır ama karşıdaki bilebilecek durumda değilse bir şey bildirmenin bir manası olmaz. Burada da yine kendimize odaklı bir ilişki içine gireriz çoğu zaman: söylediğimiz şey muhatap tarafından alınabilir mi, buna bakmadan konuşuruz. Bazen o "bilmeme hâlini" görüp kişiyi o hâlde bırakmak, kendi noktasını kendi göreceği zamana kadar beklemek gerekir.

Muhatabımızdan beklentilerimizi bir "hak" olarak görmek yaygın bir hatadır. Böyle bir hak kavramı aslında yoktur; ama ihtiyaçlarımız vardır ve bunları objektif bir şekilde görebiliriz. Örneğin bir anne "evladımdan bir hak talebim olamaz ama ihtiyacım var, beni arasın, sorsun" diyebilir — hak olarak değil, ihtiyaç olarak. Egomuz burada bile "hayır, bu hakkım, ihtiyaç değil" diyebilir; çünkü hak dediğimizde kendimizi hak etmiş konuma koyarız, ihtiyaç dediğimizdeyse kendimizi bir aciziyet içinde konumlandırırız. Hak dediğimizde kibre, ihtiyaç dediğimizde tevazuya kayarız.

Kariyer planları, "saygıyı, sevgiyi, ilgiyi hak etmek" için yapılıyorsa, bu yanlış bir motivasyon merkezinden hareket etmek demektir. Bir insan "beni dinlemeyi hak ediyorum" der ve hak ettiğini bulamayınca kavga çıkar; kibirle ya da insanları çekememezlikle suçlanır. Bu temeller üzerinde hareket edildiği sürece psikolojik problemlerin çözümü yoktur.

İnsanın kendisine acıması gerekip gerekmediği soruluyor. Cevap: bu acıma, aslında ancak Allah'a yönelebilecek bir ihtiyacın kendimize yönlendirilmesi olur; bu yüzden "kendimize acımak" derken kastedilen şey bir insan olamaz, Allah olur. Bediüzzaman'ın ilginç bir sözü hatırlanıyor: "Ey insan, sen kendine muhabbet değil muhalif olmalısın; sonra mutmain olduğunda acımalısın, sonra şefkat etmelisin." Nefs-i emmareyken kendimize muhabbet değil muhalefet etmeliyiz; kendimize acırsak şımarabilir, duygu sömürüsü yapabilir, kendimizi büyük haksızlıklara maruz kalmış gibi görebiliriz. Buradaki "acımalısın" ifadesi, kendimizde gerçek bir kudret, ilim ya da irade olmadığını, çocuk gibi, bebek gibi olduğumuzu görüp bunu Rabbimize arz etmemiz gerektiği anlamına gelir — psikolojik düzeyde kendimize acımayı kastetmiyoruz.

Basit, gündelik bir örnek veriliyor: garsonu çağırıyorsunuz, gelmiyor. Hemen "beni dikkate almıyor mu, yok mu sayıyor" diye düşünmeye başlarız — hâlbuki belki duymamıştır, belki çok meşguldür. İyi bir psikolojik durumdaysak bu tür şeyleri "acaba niye almadı" diye rahatça değerlendirir, sebep bulabiliriz; kötü durumdaysak hemen kendimize dönük bir anlam yükleriz. Aynı davranışı bir çocuk ya da bir "deli" yaptığında "nasıl olabilir" diye sebep ararız, ama bize aynı şeyi bir yetişkin yaptığında hemen kasıt atfederiz — çünkü beklentimiz daha fazladır. Hesabımız (beklentimiz) ne kadar büyükse muhatabımızı anlama şansımız o kadar düşer; hesabımız yoksa ya da azsa çok daha iyi anlarız. Allah bir kâfiri, bir gafili çok iyi anlar, çünkü hiçbir hesabı yoktur.

Bir arkadaşın eşiyle yaşadığı sıkıntı örneği anlatılıyor: kişi kendi içindeki beklentisini adım adım düşürünce, farkında olmadan ilişki kendiliğinden düzeliyor. Bunun psikolojik açıklaması şu: karşıdaki bir şeyi "hak" olarak talep ettiğinde egomuz "nereden hak ediyorsun ki" diyerek vermez; ama beklentisiz olunduğunda karşıdaki kendi dengesini, kendi imkân ve kabiliyetini kendisi ortaya koyabilir.

Bütün bu meselelerin temelinde kişinin kendisi hakkında sahip olduğu bir "değer" vardır. Kendini bir yere oturtan kişi ister istemez hesap yapmaya başlar. "Kendi değerinin altında paha biçildiğini hissetmek" insanın üstesinden gelmekte zorlanacağı bir şeydir; bu durumda karşımızdakini suçlayıcı, eleştirici, küçük düşürücü bir tutuma gireriz — çünkü kendimize atfettiğimiz değerin gereği yapılmamıştır.

Burada sohbetin en can alıcı ayrımı yapılıyor: bir insanı kötülemek ile bir insanın hatasını, kusurunu analiz etmek büyük ölçüde farklı şeylerdir. Bir yaşındaki bir çocuğun altına yapmasını bir anne doğal karşılayıp öyle anlatır; aynı davranışı beş ya da on beş yaşındaki biri kasten yaparsa, davranışı anlatırken ona bir "kötülük" değeri atfedilir mi, yoksa yine sadece durum mu tarif edilir? Aradaki temel fark şu: analiz ettiğimizde "bu şu an bu durumda ve başka bir şey yapamaz" deriz; kötülük atfettiğimizde ise "bu şu an böyle ama aslında böyle olmayabilirdi" diyerek ona sabit ve olumsuz bir kimlik yapıştırırız.

Bir örnek: bir grup insanın imajlarına, sosyal statülerine, okuduğu okula, giydiği markaya kendini özdeşleştirdiği gözlemlendiğinde, bu "kötü" diye anlatılmıyor — "orada bir fiksasyon, bir körlük var" deniyor. Aynı bilgiyi alan dinleyiciler bunu hemen "kötü" olarak yorumlayabiliyor; hâlbuki mesele kötülük değil, bir tıkanıklık, bir körlüktür — hepimizin farklı körlükleri vardır. Kör bir insan elinde tabancayla ateş edip "iyi iş yaptığını, karşısında düşman olduğunu" zannedebilir; kendinizi korumak, bir siper almak gerekebilir, ama ona "kötü" demek ayrı bir şeydir.

Kendimize değer verilmediğini hissettiğimizde, muhatabımız hakkında olumsuz materyaller toplarken buluruz kendimizi — tıpkı mahkemede bir avukatın davayı kazanmak için rakibin hatalarını, kusurlarını sürekli toplaması gibi. Bunun birkaç farklı işlevi olabilir: bazen karşıdakine "sen o kadar kötüsün ki değişmen lazım" hissettirip onu düzeltmek için; bazen kendimizi korumak, tedbir almak için; bazen de "kim ki bu beni değerlendiriyor olsun" diyerek karşımızdakinin bize değer vermemesini anlamsız kılmak için.

Bir insan bizi suçladığında ("sen yapmadın mı bunu?") doğru tavır, "evet yaptım ve yanlış yaptığımı görüyorum, doğru söylüyorsun" diyebilmek ve bunu bir ödeşme değil bir teşekkür konusu olarak görebilmektir. Egonun bir stratejisi de, kendisini eleştiremeyen ama içten içe imrenen birine karşı "kendini yüksek görme" ya da kısmi bir hayranlıkla model alma şeklinde tezahür edebilir.

Bir kişi hakkında art niyetle küçük görmemek gerektiği; ama diyelim ki kibirli bir insanın belli bir konuda gerçekten iyi bir bilgisi varsa, onu tamamen kötülemek, temsil ettiği doğru bilgiyi de reddetmek yanlıştır. Kimseyi "beş para etmez" diye topyekûn olumsuzlamak, egonun aşırı genellemeci, dengesiz bir eğilimidir; her insanda mutlaka olumlu bir yön vardır, olumsuz taraflar olumlu tarafları görmemizi engellememelidir.

Aynı refleks, hiç muhatabımız olmayan, sadece yürürken gördüğümüz kişiler için de işler: kaba konuşan, gösterişli ya da "uygunsuz" görünen insanları içimizden lanetlemeye başlarız — hâlbuki bu, onların bizim hayalimizdeki dünyaya bir tehdit oluşturmasıyla, ya da köklü, alışılmış kodlarımızla ilgilidir; hiç ilgisi olmayan bir konuda bile eski önyargılarımız hemen devreye girebilir.

Psikolojik düzeyde kimse kimseye saf kasıtla davranamaz — bir insan, kendisiyle ilgili hiçbir hesabı olmadan sırf karşısındaki için bir davranışta bulunuyorsa, işte gerçek kasıt budur ve buna ancak evliya sahiptir. Şeytan bile "iyi niyetle" kötülük yapar, çok derin bir anlamda iyi niyetlidir, ama biz onun niyetini anlayamayız — bu ayrı bir bahistir. Bizim irademiz, arzularımız, korkularımız ve beklentilerimiz tarafından şu anda büyük ölçüde felç hâlindedir; gerçek anlamda bir irademiz yoktur. Bu yüzden Allah affedicidir — çünkü gerçek anlamda bir irade sahibi olmadan işlenen hatalar, tam sorumluluk gerektirmez.

İrade, matematikteki vektörlere benzetiliyor: dört farklı yönde vektör varsa, sonuçta ortaya çıkan tek bir "bileşke" kuvvettir. Bizim irademiz de bu vektörlerden bir tanesi gibidir; özgür olmadığı için birçok başka etken tarafından sağa sola çekilir ve saf bir irade nadiren ortaya çıkar. "İstiyorum, çabalıyorum ama olmuyor" dememizin nedeni budur. Bir kediye ciğer koyup "yeme" demek gibi — kedi bu, ne yapsın? İrademiz güçlü değildir ama onu olumsuz etkileyen faktörleri fark edip üzerlerinde çalışarak güçlendirilebilir.

Bir insan sadece kendisiyle özdeşleştiği yerde gücenir; bir niteliğe kendini bağladığı anda o nitelik eleştirildiğinde sarsılır. Altı tipler bu konuda en fazla özdeşleşmeye eğilimli tiplerden biri: "sen burada saçmaladın" dendiğinde "bana aptal mı diyorsun" gibi bir tepki gösterebilirler; hem özdeşleşmişlerdir hem de o özdeşleştikleri şeyden tam olarak emin değillerdir — bu ikisi bir araya gelince en fazla sarsılan tip olurlar. Altıların temel kaygı ve korku odaklı olmaları, "ben iyiyim ama başkaları biliyor mu, onlar beni nasıl tanımlıyor" sorusunu sürekli sormalarına yol açar.

Buna karşılık yedi tipler daha demokrat görünür: "ben kötüyle uğraşmam, iyi olana yönelirim" derler; altılar ise "bu kötü bir gün beni bulabilir" diye düşünüp kötülüğün hiç olmamasını isterler, bu yüzden daha kontrolcü ve otokratiktirler. Yedilerin bu ilkesi ("herkes özgür olsun, kimse kimseye zarar vermesin, özellikle de bana") aslında ego kaynaklıdır ama daha sevimli bir hâl alır; bir yediye dokunulmadığı sürece kimseyle işi olmaz, ama kendisine dokunulduğunda birden sert eleştirilere başlayabilir.