Olumsuz Duygular ve Öfke

Olumsuz duygulardan bahsediyoruz çoğu defa. İnsan olumsuz duygular konusunda şunu anlamalı: olumsuz duyguların kökünü eğer kurutmazsak ve olumsuz duygulara sebep olan düşünce ve algı tarzımızı değiştirmezsek, onların neticesinde oluşan olumsuz duyguları kontrol altına alamayız. Bu neye benzer? Eğer bir arazide zararlı otları kökten temizlemediyseniz, onlar mutlaka mevsimine göre büyüyecek, gelişecek ve bütün araziyi kaplayacaklardır. Dolayısıyla şunu anlamak gerekir: olumsuz duyguların temeli olan yanlış düşünce ve algılar üzerinde çalışılmadıkça olumsuz duygular kontrol altına alınamaz, kontrol altında tutulamaz. Bu mümkün değildir.

Olumsuz duyguları kontrol edebildiklerini veya bunu istedikleri zaman yapabildiklerini düşünen insanlar kendilerini kandırırlar. "Ben öfkeliyim ama öfkemi kontrol eden biriyim, ne zaman öfkeleneceğimi biliyorum, öfkemi dilediğim şekilde kontrol edip yönlendirebilirim" diyorsa insan kendini kandırıyordur. Bazen basit durumlarda bunu yapabiliyor oluşunu da bu yanlış algısına malzeme olarak görür — der ki "ben aslında kontrol ediyorum." Ama sen her zaman her durumda kontrol edebiliyor musun? Edemiyorsun. Demek ki sen gerçek anlamda kontrol edemiyorsun.

Başka bir aldatmaca da şudur: kişi bunların doğru ve meşru olduğunu, haklı olduğunu düşünür; o zaman üzerinde çalışma imkânı yoktur. Ya da yanlış olduğunu prensipte düşünür ama "bu zaman zaman insanların hak ettiği bir şeydir, insanlara haddini bildireceksin, kızacaksın, küçümseyeceksin, bundan anlıyorlar" der. Bir taraftan öfke, kabalık, sertlik, küçümseme, dışlama yanlış bir şeydir der, ilkesel olarak; bir taraftan da birilerinin bunu hak ettiğini düşünür. O zaman kişi kendi bulunduğu psikolojik durumu değiştiremez.

Bunu test etmenin yolu şudur: "bir ay boyunca alınmayacağım, kimseyi küçümsemeyeceğim, öfkelenmeyeceğim, umursamamazlık etmeyeceğim, suratımı asmayacağım" dese ve bunu yapabilse, o zaman kişinin kontrol edebildiğini düşünebiliriz ama bunu yapamaz. Olumsuz duygular insanın farklı türdeki özdeşleşmelerine bağlıdır; dolayısıyla bu özdeşleşmeler üzerinde çalışılmalı, bir başka ifadeyle bunların kökleri kurutulmalıdır.

Bu konudaki en temel hatalardan biri, insanların bu olumsuz duygu durumlarını gerekli, faydalı, insani, doğal, olumlu kabul etmeleridir. Üstelik bazı mizaçlar için daha fazla olmak üzere, bu olumsuz duyguların bir hayat damarı olduğunu zannederiz — sanki bizi canlı tutan, yaşadığımızı bize hissettiren şeyler gibi görürüz. Bunların olmayışı durumunda hayat çok tatsız, çok monoton gelecekmiş gibi zannederiz. Modern insanın böyle birçok yanlış telakkisi var: sakin, ölçülü, aşırı tepkisel olmayan insanların sanki çok iyi yaşamadığını düşünürüz. Bu bir yanılgıdır.

Negatif duygular insana değişik bir enerji verebilir; öfkelendiğin zaman kendini daha güçlü, daha enerjik hissedebilirsin. Bazı insanlar "öfkeli olduğum zaman daha iyi düşünüyorum, kendimi daha enerjik hissediyorum" der; bu kısmen doğrudur. Fakat şunu hiç unutmamak lazım: deyim yerindeyse öfke bir enerji kaynağı olabilir ama bir irade yerine geçmemelidir, direksiyona geçmemelidir. Bir zarar, bir kötü durum karşısında öfke, kişinin gösterdiği karşıt reaksiyondur; en doğal hâli budur, tehlikeye karşı kendini koruma tutumudur. Bu iyi bir enerji, bir enerji kaynağı olabilir fakat bir patron hâline getirildiğinde kötü bir sonuç doğurur.

Niye "öfkeyle kalkan zararla oturur"? Çünkü normal şartlarda ortalama düzeydeki bir insanda öfke, kontrol edilebilen bir şey değildir; patron koltuğuna, şoför koltuğuna oturan bir duygudur. Sen onu patron koltuğuna oturttuğunda çok kötü bir yönetici seçmiş oluyorsun. Halbuki insanın doğasında öfke dediğimiz durumu ve onun içinde taşıdığı enerjiyi kullanma becerisi doğal bir şeydir. Sana zarar vermeye çalışan bir insana karşı doğabilecek savunma ve kendini koruma anlamındaki öfke, sen onu kontrol edebiliyorsan doğru bir enerjidir. Ama sen onu kontrol edemediğin gibi o senin iradeni kontrol eder hâle geldiğinde, öfkenin kontrol ettiği bir kişi olmuş oluyorsun.

Negatif duyguların kontrolünde olmak, onların patronluğuna maruz kalmak insan için hayati bir tehlikedir; en ölümcül hastalıklardan daha zararlıdır, çünkü kişinin bütün psikolojisini ve bazen bütün hayatını ipotek altına alabilir. Bazı insanlar bir öfke anında bir cinayet işler, beş dakika sonra pişman olacağı bir şey yapar. Bir haberde adam babasını dükkânında öldürmüş, ondan sonra babasının ölüsüne bir de kurşun sıkmış. Negatif duyguların insan psikolojisinin zehirleri olduğunu anlamak gerekir; insan psikolojisini zehirleyen en temel nitelikler olumsuz duygulardadır. Kişinin algısını, aklını örten şeylerdir. Peygamberimiz ve kâmil insanlar özellikle öfkeye karşı insanları uyarmışlardır; bu uyarının temelinde yatan şey, öfkenin kişinin bütün varlığını örtmesidir. Kişi öfkelendiğinde akıl devreden çıkar.

Bir savaşta bir komutan aklı temsil eder — nerede hücum yapacaksın, nerede geri çekileceksin; asker ise bir enerji gibidir. Öfkeli bir asker komutan olsa ne olur? Gözü hiçbir şey görmez, dümdüz saldırmayı düşünür, halbuki belki saldırmak topyekûn orduyu mahvetmektir. Komutan aklı, aklın patronluğundaki iradeyi temsil eder; negatif duygular da böyledir. Onu kontrol etmemiz gereken bir duygu olarak görmeliyiz. Onu bizi kontrol eder hâle getirdiğimizde hem kendimize hem muhataplarımıza haksızlık ve zulüm yapmış oluruz. Bütün sûfî geleneklerde, bütün manevi terbiye metotlarında en çok çalışılan alanların başında bu yüzden negatif duygular gelir.

Negatif duygular ancak çok sınırlı bir alanda ve yüzeysel olarak yaşanabilirler, yaşanmalıdırlar. Bir insandan ve onun tutumundan hoşnutsuzluğunuzu yansıtıyorsanız, bu derinlemesine yaşanmaması gereken, yüzeysel, o anlık yapılan yanlış davranışa karşı gösterilen bir memnuniyetsizlik olmalı, çok sınırlı bir şekilde yaşanmalı. Negatif duygular varlığımızın köklerine inmemesi gereken şeylerdir. Hz. Yusuf kıssasında, kardeşlerine karşı kendini koruyor, dikkat ediyor ama onlara karşı kök salmış, derinleşmiş herhangi bir negatif duygusu yok. Hz. Yakup'un, Hz. Yusuf'u kuyuya atan diğer çocuklarına karşı da böyle bir negatif duygusu yok. Neden? Çünkü negativiteye sebep olan şey zaten geçici ve zahiri bir şeydir; bir insanın nefis düzeyindeki negatifliği söz konusudur, dolayısıyla ondan topyekûn nefret etmen veya bütünüyle dışlaman manasızdır — negatifliğine sebep olan şey sınırlı ve geçici. Sen de aynı ölçüde sınırlı ve geçici bir negativite sergileyebilirsin, kalıcı ve köklü bir negatif tutum yanlıştır.

Çok güzel bir söz var: "hiç kimsenin sizi kendisinden nefret ettirecek kadar aşağı çekmesine izin vermeyin." Kişi kendisinde negatif duyguların kökleşmesine, büyümesine izin vermemelidir; bunlar sınırlı ve geçici olarak hissedilip bertaraf edilmesi gereken şeylerdir. Bazı insanlar bir kısım negatif duygularda saplanmışlardır — çok öfkeli, çok alıngan, çok dışlayıcı, çok kibirli. Bu insan için hayati bir tehlikedir ve aslında bu gibi durumlar insanın kendini aşağı çekmesidir. Çevremizde muhatap olduğumuz negatifliklerin bizi negatif duygulara çekmesine izin vermemeliyiz; bu insanın kendi sorumluluğudur ama, bundan dolayı muhatabını suçlayamazsın. Oradaki negativiteyi tanımlayabilirsin ama derin bir öfkenin, kızgınlığın, nefretin sebebi olarak göremezsin; eğer derin bir öfkenin, nefretin içine gömülüyorsan bu senin problemindir, senin hatandır.

Peygamber düşmanlarından nefret etmiyordu ama düşmanları ondan nefret ediyordu — senden nefret eden insandan bile nefret etmemelisin. Bu, kişinin kendisini koruma bilincine bağlı bir farkındalıktır; bir insan senden ölesiye nefret edebilir, bu senin ondan nefret etmeni gerektirmez. Bazen "öfkemden boğulacağım" derler; bu aslında çok doğru güzel bir ifadedir, biz negatif duyguların içinde boğuluruz — orada ne akıl kalır ne muhakeme kalır ne objektiflik. Negatif duyguların kısmi bir canlılık ve enerji verdiğini fakat totalde insanın enerjisini de tükettiğini bilmeliyiz. İnsan önce bir enerji hisseder, kendini daha canlı hisseder, fakat kısa bir süre sonra bir yorgunluk, bir enerji eksikliği hisseder.

Bunun doğası kendini korumak için verilmiştir ama sen onu ya ölçüsüz ya yanlış yerde kullanıyorsun; o zaman boşa enerji harcamış oluyorsun. Eğer karşında gerçekten objektif bir düşman varsa, sana zarar verecekse, orada o enerjiyi kullanman yerinde bir şeydir. Ama öyle bir durum yoksa, o enerjiyi yanlış yere kullanıp israf etmiş oluyorsun; sonra bir güçsüzlük yaşarsın.

Bunu doğal hâlde çocuklarda görürüz: çocuk hoşuna gitmeyen bir şeye bir anlık yüzünü asar, bir anlık kızar, hemen geçer — negatif duygu yüzeyseldir ve kısa süredir, durumun gerektirdiği anlık bir şeydir, çocuğun içine oturmaz. Bir aslan bir ceylanı avlarken hırsla gider ama avladığında öfke ne hınç kalmaz; o avlanmak için enerjilerini harekete geçirdi, o kadar. Ama bir insan öldürdüğü kişiye bir de kurşun sıkar — çünkü öfke içine oturmuş, yerleşmiştir. Doğal işleyiş olmadığında canavarlık ortaya çıkar. Onun için insan negatif öfkelerin esiri olmamalıdır. Peygamberimiz "öfkeliysen konumunu değiştir, abdest al" diyerek, kötü bir patronun kontrolüne girmek üzere olduğunu, önce bunun kontrolünü kabul etmemesi, sonra bunu bertaraf etmeye çalışması gerektiğini söylüyor.

Şunu düşünün belki bir pratik reçete olabilir: içeride bir benlik olmazsa, dışarıdaki negatif dış etken ne kadar faal olursa olsun herhangi bir sonuç oluşmaz. Kayanın üzerine bin senede yağmur yağsa yeşermez, çünkü toprağın içinde tohum yok; ama tohum varsa yağmur yağınca ortaya çıkar. O filizlenmenin kaynağı yağmur değildir, tohumdur; güneş, yağmur, topraktaki unsurlar hepsi ikinci, üçüncü derecede destekleyici sebeplerdir, asıl neden tohumdur. Sende negatif bir duygu filizleniyorsa orada içinde bunun tohumu var demektir. O tohumu birisi negativitesiyle tetikledi olabilir ama asıl kaynağı o dışarıdaki kişi değil, senin içindeki tohumdur.

Dolayısıyla negatif duygularla mücadele etmenin en temel kabullerinden biri, negatif duyguların temelinin içimizde olduğudur. Bunu bir kanun gibi kabul edeceğiz, sonra anlamaya çalışacağız. Bunu anladığımızda aslında yol yarı yarıya kat edilmiş olur: negatif duyguların nedeni içimizdeki bir kısım benliklerdir. Bunu anladıktan sonra o benlikleri temizleyebiliriz, ayıklayabiliriz. O zaman negatif duygulardan özgür olabiliriz.

Bazı insanlar negatif duygu taşımadan yaşayamaz — sürekli kızgınlıkla, öfkeyle, nefretle, kaygıyla, korkuyla yaşayabilir; belki bu duygularla oluşturduğu bir imajı korumaya çalışıyordur (mesela "bu adam çok sinirli, kızdırmayalım" gibi bir imaj), ama daha temelde kişi, o negatif duyguyu tetikleyen benliğin hayata karşı en doğru stratejiye sahip olduğunu zannetmesidir. Öyle olmadığında hayata karşı doğru bir tutum içinde değilmiş gibi algılar kendini. Negatif duygular aslında insanın hayatını daraltan bir şeydir. Dört tarafı açık, ufku açık bir eviniz var ama siz bir odadan ve bir pencereden bakıyorsunuz — negatif duygu buna benzer, kişiyi sınırlayan, bütün imkân ve potansiyelini kullanmasını engelleyen bir şeydir.

Bir kediyi veya köpeği öyle korkutmuşsunuz ki binlerce dönümlük arazi var ama o kulübeden çıkamıyor — ne kadar kısıtlayıcı bir algı. Negatif duygular kişiyi ne kadar sınırladığını, hapsettiğini, körelttiğini, hayatını daralttığını ve ne kadar başkalarının mahkûmu ettiğini gösterir. "Ben özgür değilim, birisi bana bir laf söyleyecek, ben alınacağım, küseceğim, kırılacağım, öfkeleneceğim" — ne kadar berbat bir durum, insan başkaları tarafından sevk ve idare edilen, kontrol edilen bir varlık hâline kendini getiriyor. Bu insan için çok acınası bir durumdur; bir telefon modeline mesaj atınca belli bir koda göre kapanıyor — dıştan küçük bir etkiyle mahvolabilen bu duruma benziyor.

Negatif duygular çevremize, bizi diledikleri gibi kontrol etme imkânı veren bir şeydir. Ben kendimi özgürce yönetmekten çıkarım ve birilerinin beni mutsuz, kaygılı, öfkeli, alıngan, küsen biri hâline getirmelerine kapıyı açarım. Onun için insan bu noktada negatif duygular üzerinde çalışmak zorunluluğunu fark etmelidir. Bazen insan güya özgür olmak adına toplumdan, insanlardan uzaklaşmayı seçer — "insanlar beni mutsuz ediyor, o zaman insanlardan uzaklaşacağım" der, özgür olacağını zanneder. Hayır, böyle bir şey değil. Özgürlük senin kendi içindeki bir varoluş düzeyidir; bu düzey sağlandığında etrafında iyi kötü olumsuz insanlar olabilir, onlar senin özgürlüğünü engellemez. Bu yanlış çözüm aslında negatif duyguların bir başka biçimidir; orada sen insanlara karşı topyekûn bir negativite taşıyorsun. "Elimden gelse hiçbir insanı görmek istemiyorum" demek çok büyümüş bir negatif duygudur. İnsanlar senin negativitenin ana sebebi değillerdir. Biz içerideki tohumu temizleyeceğimize yağmur yağmasın demiş oluyoruz — halbuki sen içindeki tohumu temizlersen, altını nereye koyarsan koy paslanmaz, çürümez, bozulmaz; kemalini bulduğu için özgürdür.

Mesela seni sevmeyen insanı sevebiliyorsan, senden nefret eden insanı bile sevebiliyorsan, seni küçümseyen insanı sen küçümsemeyebiliyorsan — işte bunlar özgürlüktür. Bunlar normal, doğal, insani; insanın en doğal, yalın hâli bunlardır. Fıtratını az çok koruyan bir çocuğa baktığınız zaman bunu görürsünüz; ermemiştir ama doğal hâldedir. Bediüzzaman'ın kendisine düşman olan bir savcı veya hâkim nefret ediyor, elinden gelse idam edecek, ama Bediüzzaman ona karşı bir nefret duymuyor — özgür olduğu için. Bir talebesi yanmış bir ampulü çöp tenekesine sert bir şekilde atınca, "bir daha böyle yapma, güzelce koy" diyor; çünkü orada aslında bir negatiflik var, artık kullanılamaz bir şeye bile negatif duygu duyulması bize onun ne kadar zararlı olduğunu gösteriyor.

Bulunduğun ortam seni negatif duygular hissetmene neden oluyorsa, ilk çözüm olarak ortamdan uzaklaşmak geçici ve stratejik bir adım olabilir — "bazı benliklerimi tam olarak dönüştürememişim, şu ortamda şu insanlarla bulunduğumda benim negatif damarlarımı tahrik ediyorlar, ben bunun üstesinden gelemiyorum, o yüzden mümkün oldukça uzak durabilirim." Bu ayrı bir şeydir. Ama "bende bir problem yok, bu kötü insanlar beni kötü yapıyor" demek ayrı bir şeydir. Bu, fideliklerde ağaç yetiştirme sürecine benzer — bir ağaç önce bir saksıda, daha korunaklı bir yerde yetiştirilir, sonra belli bir büyüklüğe eriştiğinde toprağa bırakılır. Kendimi arındırma, geliştirme sürecinde beni fazla tetikleyen ortamlarda mecbur olmadıkça fazla bulunmayabilirim — bu makul bir şeydir, ama üzerinde çalışıyorsan makul bir şeydir. Öbür türlü sanki bendeki negatifliklerin bütün nedeni insanlarmış gibi davranmak yanlıştır. "Şu insanlarla oturduğumda kaygı ve korku duyuyorum, çünkü hep kaygılandıracak şeylerden bahsediyorlar" — kardeşim, sen niye kaygılanıyorsun? Demek ki senin içinde kaygı üretmeye eğilimli bir benlik var. Dış etken var ama ana etken kişinin kendisindedir.

Doğru bir anlayışla, "yaşlanınca ne olacağım, şöyle olursa ne olacak" diye kaygılanmak yerine "olabilir, benim şu anda yapabileceğim bir şey yok, olursa Allah kerim, bakarız" dersen kaygın oluşmaz; çünkü o negatif dış etkenin etki edebileceği içeride bir şey, bir benlik yoktur. Ben kendi üzerimde çalışacağım; bu çalışırken çok fazla olumsuz beni tetikleyen insanlar varsa bu süreçte kendimi uzak tutabilirim, ama onları suçlamadan — çünkü suçlu değiller, yanlış yapıyorlar ama benim yanlışlığımın veya negatifliğimin suçlusu onlar değil. Yanlıştır ayrı bir konu, suçludur ayrı bir konu. Suçluyu içeride aramak gerekir. Karşıdakinin hatası var, bu ayrı bir konu; ama sendeki öfkenin, sendeki negativitenin nedeni sendedir. Bir kadına "çirkinsin" densin, özdeşleşme yaşamasa bedeniyle, hiçbir sıkıntısı olmaz; buna sebep olan şey bedeniyle özdeşleşmiş olan benliğidir. O benlik ortada olmasa hiçbir sıkıntı olmayacak. Her türlü negatifliğin nedeni bu.

Bir defter hazırladım, "beni bana anlat" diye bir çalışma yapıyorum; babam da içinde, bana faydası oluyor: "İsmail abi güler yüzlü, yardımsever, alıngan, çok fazla ben-merkezli yaşayan" — herkesin bana önerdiği şey biraz daha ben-merkezli olmak. Son tahlilde insan öz merkezli olmalı, öz merkezli. Maalesef psikolojik benlik "kırk katır mı kırk satır mı" gibi hep iki yanlış arasında kişiyi tercihe götürüyor. Halbuki psikolojik benliğin çözümleri ve tercihleri büyük oranda yanlıştır — bencillik de yanlıştır, sürekli muhataplarına odaklılık da yanlıştır. İnsan öz merkezli olmalı; öz merkezli olduğunda gerektiğinde tamamen başkasına fedakârlıkla davranabilir, gerektiğinde kendi ihtiyaçlarını da düşünebilir. Fakat buna karar veren herhangi bir psikolojik benlik değil, özdür.

Ne kadar fıtri bilincimiz olursa doğru değerlendirme imkânımız da o nispette artar. O yüzden hayatta mümkün olduğunca kendi fıtratını bulmuş insanların algısına, idrakine önem vermeliyiz — kâmil insanları, evliyaullahı, onların hayatı, onların algısı, onların tavsiyeleri buradan önemli. Çok fazla negatif duygulara gömülmüş, negatif duyguların kontrolünde olan insanların düşüncelerinden, algılarından ve tavsiyelerinden de uzak olmalıyız; onlar kendi gömüldükleri negatif bilinç üzerinden telkin ve tavsiyede bulunur.

İçteki ses hangi alandan geliyor, nereden geliyor, buna dikkat etmek lazım. Adam öldüren de içindeki sesi dinleyerek öldürüyor, öfkelenen de içindeki sesi dinleyerek öfkeleniyor. İnsan gerçek dengeye, fıtri dengeye ulaştığı zaman içindeki sesi dinlemek şansına sahiptir. Yoksa bazen insan rasyonalitesinin sesini iç ses olarak algılar, bazen duygularının sesini iç ses olarak algılar; bunları tahkik etmeliyiz. Kalbin sesini bulmak için önce kalbi bulmak lazım. Kalbin sesi duyguların sesi değildir, kalbin sesi ruhun merkezinin sesidir.