Ruhsal Bilinç ve Psikolojik Mücadele

Çocuk bedensel olarak daha dünyaya geldiği andan itibaren hayattan birebir etkilenir, mecburen. Diyelim ki doğum sırasında olumsuz fiziksel şartlar var, biraz havasız kalır, sürecine göre etkilenir; çocuğu aç bırakırsın, susuz bırakırsın, etkilenir — ama bedensel olarak etkilenir, henüz psikolojik olarak etkilenmez. İlk bebeklik günlerinde "bu benim annemdir, ben de bunun çocuğuyum" demez; kim süt verirse onun sütünü emer, ayrım yapmaz.

Ama ta ilk yaştan itibaren, küçük de olsa, benlik algısı gelişmeye başlar. Benlik algısı geliştikçe ayrım yapmaya, mukayese etmeye, kendini iyi veya kötü görmeye, kendini üstün veya aşağıda görmeye, kendisine yönelik olan şeylerin memnuniyetsizliğini duymaya veya memnun olmaya başlar. "Beni çok seviyorlar" der, ya da "beni sevmiyorlar" der; "annesi babası ölmüş, niye benim annem babam öldü" der, ekonomik farkları görür, "niye ben böyleyim onlar böyle" der. Bunu psikolojimizle söylüyoruz, psikolojik benlik söylüyor. Bu yapısı gereği mukayesecidir, ben merkezlidir ve sınırlı bir varlık olduğunu algılar; ayırıyor, çünkü psikolojik benlik sınırlıdır — benim sınırım var, karşımdakinin sınırı var. Bakan özne zaten sınırlı ve parça olarak kendini algılıyor, dolayısıyla hayata sınırlılık ve parçalılık üzerinden bakıyor.

Bunu aşsak ne kıskançlık kalır ortada, ne komplekslerimiz kalır. Mesela bir ortama girdim, bana ilgi gösterilmedi, ardından bir kişi daha girdi, ona büyük ilgi gösterildi; psikolojik egomla baktığımda "niye bana aynı ilgiyi göstermediler" diyorum. Bunu doğuran psikolojik benliktir. Batılı tabiriyle "ben" diyen bilinç düzeyimiz, ego diyen bilinç düzeyimiz. Zaten "ben" dediğin andan itibaren tuzağa düşmüşsün demektir, çünkü benim karşımda birçok "ben" var, ister istemez onlarla mücadele edeceksin.

İnsanın kendisine ilk sorması gereken şey şudur: ben hayatta, kendimi fark ettiğim andan itibaren ne tür olumsuzluklarla tetiklendim? Biz hayatta birçok konuda yanlış beslenmişiz. Biyolojik yapımızın işleyiş sistemini anlarsak psikolojik yapımızı da anlamak için bir şans ve bir ayna görevi görür. Mesela biyolojik olarak bazı şeyleri sindiremeyiz — süt içemeyiz, karnımız şişer. Aynı şeyi psikolojik olarak da yapıyoruz: "ben bu olayı sindiremiyorum" diyoruz. Peki sindiremeyince neler oluyor, farkında mısın? Bunu da analiz etmen lazım.

Vücuda giren her yapı taşını önce ayrıştıran enzimler vardır; o enzim yoksa yediğin şey istediği kadar yumuşak olsun, vücut onu sindiremez, atar. Peki bu enzimin psikolojik anlamda karşılığı nedir? Doğru anlayıştır. Doğru anlayışla hazmedebilirsin. O enzim yoksa vücuda giren şey olduğu gibi çıkar. İnsan psikolojisinde neyin travmatik olduğunu, neyi hazmedememiş olduğumuzu önce şuradan başlayarak anlarız: psikolojik olarak ihtiyaçlarımız neydi, ne ölçüde karşılandı; bunların tam zıttı olan neyle karşılaştık; bu bende meydana getirdiği reaksiyonlar ne oldu?

Bazen vücut kendini korumak için aşırı reaksiyon verir — alerji gibi. Aynı şekilde psikolojik olarak da olumsuz bir şeye sürekli muhatap olmuşsak, karşı koymak da kabullenmek de o anda bilinçli bir tutum olmadığı için ikisi de yanlıştır. Sonra bir yaşa geliyoruz, "ben kendimi biliyorum, bana bir şey söylemene gerek yok" diyoruz; ne kadar acı bir şey, çünkü kişi kendi fıtri hâlini bilmiyor ki bulunduğu durumu referans alsın. Bu, yanlış beslenme yüzünden 160 kilo olup "ben kendimi bildim bileli şişmanım" demeye benzer — doktor "senin normal doğal kilon budur" der ama biz "ben böyleyim" diyerek yanlış bir noktayı referans alıp onu doğru ve iyi bir şey olarak algılarız.

Mizaç kendi başına masum bir varlıktır ama biri onu kontrol etmeye, ona güç uygulamaya çalıştığında agresif ve öfkeli hâle gelir, "ben sert biriyim, katıyım, çabuk öfkelenirim, benim yapım bu" der — aslında bozulduğu bir anı referans alıyordur, en özde öyle değildi. Bir mizaç tipinin ihtiyacı, ona baskı uygulanmaması, ikna edilerek yaklaşılmasıydı; öyle yapılmadıysa güce karşı güç geliştirmiş olabilir. Mizaçları konuşmamızın nedeni bu temel psikolojik ayarları anlamamıza yardımcı olmasıdır; nasıl bozulduğunu ve nasıl bozuk tepki verdiğimizi de gösterir.

Geleneksel öğreti "ölçülü ve dengeli ol, sakin ol" der; bir Hint metninde "birisi sana kötü davrandığında tahta gibi ol" der — bir dur ve sükûnetle bak, sonra ölçülü hareket et demek istiyor. Ama biz agresif veya aşırı duygusal tepkimizi doğallık olarak algılıyor, "ben böyle kendimi iyi hissediyorum" diyoruz. Bunun ölçüsü şudur: bir süre o tepkiyi vermemeye karar verip bakalım yapabiliyor muyuz? Yapamıyorsak şuursuzuz demektir. Şuursuz olarak sakin kalmak da şuursuz sakinliktir; bu bazı mizaçların kendini kapatarak, duyarsızlaşarak yapabildiği bir şeydir, kastedilen bu değildir. Şuurlu bir sükûnet önce şuurlu olmayı gerektirir; tepki verip sonra "bunu şuurlu verdim" demek aldatıcıdır.

Hayatta canınıza, öz varlığınıza biri zarar vermediği müddetçe karşılık vermeyin. Kibirli insana karşı kibir göstermek bazı yerlerde gerekli olabilir; peygamber bir sahabiye savaş meydanında böbürlenerek yürümesinin ancak orada caiz olduğunu söylemiş — psikolojik bir savaş yapıyorsun karşıdakiyle ama ben kimseyle savaşmıyorum ki, niye savaşayım? Bediüzzaman diyor: "Ben nefsimi beğenmiyorum, onu beğenenleri de beğenmiyorum; nefsimin hatasını ve kusurunu bana gösterene bir rahmet okuyorum." Yaşadığımız hayat egonun dolduruşuna gelerek geçen bir hayattır; "ben kimsenin dolduruşuna gelmem" diyen adam bile egosunun dolduruşuna gelmiştir.

Habil-Kabil kıssası burada iyi oturur. Kabil psikolojik bilinci, Habil ruhsal bilinci temsil ediyor. Kabil "senle savaşacağım" diyor, hırsından, kıskançlığından. Habil diyor ki "sen bana elini kaldıracak olursan ben sana elimi kaldıracak değilim" — tam pasiflik gibi gözüküyor ama tam bir bilince sahip, ruhsal bilinç var: "sen beni zahiren öldürebilirsin ama benim için psikolojik hayatın ve varoluşun bir anlamı yok, sen zaten o ruhsal boyutuma bir zarar veremezsin, ben sana elimi kaldıracak bir benlik bilincine sahip değilim." Bu kıssa bize ruhsal bilinçle psikolojik bilinci kategorik olarak ayırıyor.

Diyelim ki benim bir psikolojik varoluşum da var; ne yapacağım o noktada? Kendimi savunmak adına değil, bir meselenin açığa kavuşması, bir sorunun pozitif anlamda çözülmesi için mücadele edebilirim, karşılık verebilirim. Birisi "sen cahilin tekisin, hayatta senden bir şey olmaz" dedi diyelim; dinliyorum, haklı tarafını bulursam alırım, bulmazsam referanslarının yanlış olduğunu görürüm, "kanaatinizdir, saygı duyuyorum" derim. Kendimi niye savunayım, karşılık vereyim? Karşılık veren egodur, psikolojik benliktir.

Ama araya nefis bazı şeyler katar: "bana küfretse önemli değil ama dinime küfretti" der — orada egonun özdeşleşmesi vardır. Ben dinimi savunurken Hazreti Peygamber gibi savunabiliyor olmalıyım; peygamber en güzel şekilde anlatıyor, senelerce, hiç kimseye karşı içinde bir nefret ve kin duymadan. Ebu Cehil'e karşı ne duymuştur peygamber? Nefret duyduğunu mu zannediyoruz? Hayır, hiçbir negatif duygusu yok. Peygamber bizim olmayacağımız, olamayacağımız bir nedenle seçilmemiş ki — egosundan kurtulmuş olduğu için seçilmiş. Sen de kurtulabilirsin. Bediüzzaman'la Hazreti Peygamber arasında egodan kurtulma açısından son tahlilde bir fark yoktur, ama bunu bilmediğimiz için bu konuda konuşmaya gerek yok. Bütün peygamberler bir hakikatin yansımalarıdır; buna bizim geleneğimizde "hakikat-i Muhammediye" denir. O hakikati idrak eden herkes "Muhammedî" denilebilir, isim önemli değil.

Peygamberin yaşadığı bir olay varsa, peygamberlik görevinin dışındaki, o senin de yaşayabileceğin bir şeydir. Sen öfkelendiğin zaman merkezin kayıyor, ne yaptığını, ne söylediğini bilmiyorsun; peygamberin bir talebesi olan Hazreti Ali bir savaşta karşısındakinin üzerinde durup "nefsim burada tetiklendi mi acaba" diye kendi hesabını yapıyor. Sende o hesap varsa buyur öfkelen; yoksa senin öfkenle onların öfkesini bir tutma.

İnsan biyopsikoruhsal bir varlıktır — modern psikolojinin "biyopsikososyal" tanımının hatasını düzeltiyoruz: bedeni, psikolojik bir benliği ve ruhsal bir özü olan bir varlık. İnsan olmak, bütün bunların hiyerarşik dengesine sahip olmaktır: en üstte ruhsal özümüz ve onun farkındalığı, onun altında psikolojik benlik, ruhsallıktan beslenen, onun altında da beden. Bu dengeyi kuramamış olan insan eksik insandır.

"Zor" kelimesini kullanmayacağım prensip olarak, çünkü içimdeki psikolojik benlik bunu kullanıyor, ben onaylamıyorum; "sana zor gelebilir, bu senin problemin, ben bu yolda yürüyeceğim, gayret edeceğim" diyorum. Psikolojik benliğimiz nerelerde yıpranmış, nerelerde olumsuz tetiklenmiş, bunları tespit edeceğiz; sonra bunların yanlışlığına karşı doğru anlayış nedir, onu bulacağız. Referanslar bazen dışımızdan gelir (ilahi vahiy, ermiş insanlar), bazen içimizden gelir (ruhsal öz).

Bir arkadaşın annesi erkek kardeşi olmadığı için erkek çocuğunu daha çok sevmiş; kız kardeş kıskanmış, ezmeye çalışmış, anne öfkelenmiş. Sonuç: "benim kötü bir annem var." Bunu psikolojik olarak sindiremezsiniz, ama sindirdiğinizi iddia edip yanlış sonuçlar çıkarırsınız: "kadınları anlamak mümkün değil" gibi. Şimdi orada kötü bir anne mi var? Hayır, psikolojisi dengeli olmayan bir kadın var. Ben onun çocuğu değilim, o da benim annem değil demiyorum — bu kadın biyolojik olarak annemdir ama psikolojik olarak bir insandır; niye erkek çocuğunu kayırdığını, kültürel dinamiklerini, mizacını analiz ederim, "Allah yardımcısı olsun, yapabileceğim bir şey varsa yapayım" derim. Anne veya baba olarak bakmam ona; öyle bakarsam "anne şöyle yapar böyle yapmaz" diye bir tanım üretmiş olurum, onlar yapamayınca "ben şanssızım, bahtsızım" der, travmalar üretiriz.

Benim psikolojik ihtiyacımı anneme babama yansıtıyorum, sonra onlardan bekliyorum; kimden bekliyorum o kadar iyi bir anne baba olmayı? Kendi psikolojik arızaları, travmaları olan insanlardan. Hz. Nuh çocuğuna "evladım, Allah tektir, ona ibadet et, bu dünyanın geçici şeylerine aldanma" demiş, "benim oğlum nasıl inanmaz" dememiş. Biz psikolojik benliğimizle hayata bir yükleme yapıyoruz, sonra o yüklemeyi almaya çalışıyoruz. Benim nazarımda anne, baba, kardeş — hepsi ruhu olan, psikolojisi olan, bedeni olan varlıklardır. Bedensel ilişkim bellidir (biyolojik), psikolojik olarak apayrıyız, herkesin ayrı psikolojisi, ayrı süreçleri var — anlamaya, kabullenmeye, idrak etmeye çalışırım. Ruhsal olarak ise hepimiz biriz.

Anne biyolojik olarak beni doğurandır; baba psikolojik olarak bir insandır — mizacı, cinsiyeti, aldığı kültürel kodlar, eğitimi, yaşadığı olayların psikolojisine etkisi olan bir varlık. İyi tarafları iyidir, eksik yanlış tarafları eksiktir; iyi taraflarından müteşekkir olurum, yanlış taraflarına saygıda kusur etmeden pozitif anlamda uyarabiliyorsam uyarırım, yoksa dua ederim. Özdeşleşme yapmam — annem beni kanalizasyon çukuruna atsa bile (psikolojik dengesizliği yüzünden), biyolojik olarak annemdir ama psikolojik olarak dengesiz biridir; ona karışmam, kendi özgürlüğüme bakarım, kendimi o psikolojik kıskaçtan kurtarırım.

Bir anne, çocuğunun bencil olduğunu bilse ve "beni üç kağıda getirecek, yem olmayayım" diye düşünse, bu da psikolojik bilinçtir. Halbuki bakması gereken şudur: "ben bu çocuğun psikolojik olarak dengeli gelişmesi için nasıl davranmalıyım, onu nasıl olumlu tetiklemeliyim." Gerçek insan biyolojisiyle, psikolojisini en mükemmel şekilde dikkate alarak, ruhsal olarak da ilahi özü taşıyarak en mükemmel anneliği/babalığı yapar. Böyle anne baba bulamadığımız için, onlara fazla psikolojik yükleme yapmam, imkân ve kapasitelerini görürüm; çocuğuma da derim ki "ben biyolojik olarak senin annenim ama psikolojik olarak tam ve mükemmel olmayabilirim, hoşlanmadığın bir şey olursa konuşalım; bir de ruhsal özüm var ki şu an onun farkında değilim, hakkını helal et."

Bu konuda dikkat etmemiz gereken şeyleri kısa başlıklar olarak sıralayalım.

*Negatif hâldeysen dur.* Duygusal olarak memnuniyetsizsin, kırılmışsın, alınmışsın, öfkelisin — duracaksın, çünkü negatif hâl objektif bir bilinç değildir. "O an canım sıkkındı, moralim bozuktu" deyip yaptıklarımızı mazur göstermeye çalışıyoruz; bu hâldeysem duracağım, dengeleyeceğim. Peygambere üç defa "ne yapayım öfkelenme" diye soruluyor, üç defa da aynı cevap: "öfkelenirsen sus" — dur demek. Çünkü öfkeliyken ağzından çıkan sözün, verdiğin tepkinin ölçüsü yoktur.

*Kendini suçlamayacaksın, yargılamayacaksın, damgalamayacaksın.* "Ben kötü biriyim, ben aslında çok bencilim" demeyeceksin; bunları gözlemleyip yabancı bir unsur olarak tanımlayıp "bunlarla artık işim olmaz, bunlar yanlış" diyeceksin. Kanında mikrop olabilir ama sen mikrobun teki değilsin; doktor "kanınız mikrop dolu" der ama "mikrobun teki misiniz" demez. Kâmil insan yoktur prensip olarak; kişi kendini suçlamayacak, yargılamayacak, damgalamayacak; başkasının öyle suçlamasından da etkilenmeyecek.

*Yanlış davranışa değil tetiklenen benliğe bakacaksın.* Bende neyi tetikliyor bu ve o benliğin bilinci doğru mudur yanlış mıdır, bunu analiz edeceksin.

*İnkâr, savunma ve saldırı stratejisini bırakacaksın.* Egonun temel stratejisi budur: inkâr edebiliyorsan inkâr et, edemiyorsan savun, savunamıyorsan saldır. Buna koskoca bir çarpı koyacaksın, hiçbir ihtimal bunu meşru kılamaz. Başkasının inkârı bizi ilgilendirmez — ben hayatta bir alacaklı değilim; alacağınız Allah'tandır. Biri inkâr ediyor, savuruyor; "Allah yardımcısı olsun" diyeceksin. Kamu düzenini bozan bir konuysa (şeriat açısından, örneğin evli birinin ihaneti) ayrı bir bahistir; ama iç dönüşümü konuşuyoruz burada.

Peki üzülüyorsanız, o üzülen benliği masaya koyup analiz edeceksiniz: neye üzülüyor? Mesela birinin sizi tercih etmemesi karşısında üzülen bir benlik varsa, ona diyeceksiniz ki "senin bir ihtiyacın var, kendinin tercih edilmesini istiyorsun; bu asli ben değil." "Ben çok üzüldüm" demeyeceğim, "içimdeki bir psikolojik benlik çok üzüldü" diyeceğim; çünkü kendisinin tercih edilmesini arzu ediyordu. Sonra soracağım: seni tercih edecek olan kim, nasıl bir varlık? Psikolojisi olan, artısı eksisi olan bir insan. Tercih etse ne olur, mutlu olurum — bu mutluluk kalıcı mı, değişken mi? Değişken, kalıcı değil. O zaman "geçici olan, kalıcı olmayan bir şey için bu kadar dert etme" derim ey psikolojik benliğim.

"Bana söz vermişti" diyor. Neyle söz verdi? Psikolojik benliğiyle. Bu sabit, değişmeyen bir benlik mi? Değil, değişebiliyor. Demek ki söz verdiğine yanlış bir anlam yüklemişsin. Ruhsal bilinçle söz verse değişmezdi; psikolojik bilinçle söz verdi, hayal kırıklığına uğradı, ne yapayım şimdi onu? Psikolojik benlik darlandı, siz değil; ayrıştırdınız değil mi bunu derken bile, onun içine gömüldüğünüz zaman sizi kuşatır. Onu gözlemler hâle geleceksiniz.

Kadın erkek olmanın bu konuda bir avantajı veya dezavantajı yoktur; ben hayatta insanlara kadın veya erkek olarak bakmam, psikolojik analizimi de onun üzerinden yapmam.