Kavram
14 sohbette geçiyor
Bu sohbette anlatıcı, takva kavramının eylemsel bir davranış biçimi değil, "gerçek kendiliği hatırlama" bilinci olduğunu Ali İmran Suresi 102. ayet üzerinden anlatıyor. Arzuların, hayal kırıklıklarının, korkuların ve olumsuz duyguların insanın gerçek kendiliğini nasıl "örttüğünü", ancak bu örtünün kendiliği asla zarar veremeyeceğini; Habil, Hz. Peygamber ve çeşitli arif sözlerinden örneklerle bu bilincin nasıl korunacağını işliyor.
Bu sohbette anlatıcı, Bakara Suresi 155-156. ayetler üzerinden "imtihan" olarak adlandırdığımız korku, açlık ve eksilme hallerinin aslında birer "olgu" olduğunu, bunların üzerine kurduğumuz acı/mahrumiyet/değersizlik hikayelerinin ise bizim ürettiğimiz sahte bir bilinç katmanı olduğunu anlatıyor. Enbiya Suresi 35. ayet üzerinden insanın "gerçek kendiliğinin" ölümsüz ve değişmeyen bir şey olduğu, bedenin ve zamanla değişen her şeyin sadece bir "enstrüman" olduğu işleniyor. Enfal Suresi 28. ayetle mal ve evladın birer "fitne" (ayrıştırma vesilesi) olduğu, gerçek kimliğin ancak Allah'a nispetle tanımlandığında sarsılmaz olacağı vurgulanıyor.
Bu sohbette sıdk (doğruluk) ve kizb (yalan) kavramları üzerinden, insanın kendini yalnız, değersiz, sevilmemiş veya üstün hissetmesinin aslında farkında olmadan kendine söylediği bir yalan olduğu anlatılıyor. Konuşmacı, Zümer 33, Yunus 2 ve Kamer 55. ayetler bağlamında "sıdk/sadâkat makamı"nın insanın Allah'la olan hakiki yakınlığını idrak ettiği bilinç hâli olduğunu; bayram, Hz. Yusuf, Hz. Âsiye ve Peygamber'in Hudeybiye'de engellenmesi gibi örneklerle bu makamda durabilmenin ne anlama geldiğini açıklıyor. Son olarak "insan ötekiyle vardır" anlayışının bir yanılsama olduğunu, Allah'ın verdiğiimkânların insanı hiçbir şeye mahkûm etmediğini, sabrın da bu sıdk bilinciyle durabilmek olduğunu vurguluyor.
Sohbette "kendini nasıl hissediyorsun" sorusunun yanlışlığından yola çıkılarak, insanın kendisi zannettiği şeyin aslında geçmiş tarafından şekillenmiş, gelecekte doyum arayan zihin ürünü bir "öykü" olduğu anlatılıyor. Gerçek kendiliğin ise doğuma, ölüme, bedene, ilişkilere ve öyküye bağlı olmayan, Allah'ın üflediği ruh olduğu; Allah'ı hatırlamanın aslında kendini hatırlamak olduğu vurgulanıyor. HazretiYusuf örneği, ölüm-diri olma meselesi ve psikolojik acının sahte bir kendilik algısının işareti olduğu üzerinden, insanın öyküsünden özgürleşip kendine (Allah'a olan nispetine) dönmesi gerektiği anlatılarak sohbet tamamlanıyor.
Sohbette Hz. Musa'nın asası kıssası, insana verilen beden, duygu ve düşünce merkezlerinin bir sembolü olarak yorumlanıyor. Bu merkezlerin doğal hallerinde birer hizmetkâr, yanlış kullanıldıklarında ise insanı zehirleyen birer "yılan"a dönüştüğü anlatılıyor. Konuşmacı bu çerçeveyi Hz. Nuh ve Hz. Yunus kıssalarıyla da destekleyerek, mutsuzluğun, kaygının ve değersizlik hissinin kaynağının bu merkezlerle kurulan yanlış özdeşleşim olduğunu vurguluyor.
Sohbette, insanın kendini genellikle anne-baba, eş, arkadaş gibi çevresindekiinsanların algısı üzerinden tanımladığı ve bunun bir yanılgı olduğu anlatılıyor. Gerçek kendiliğin, başkalarının bakışından, geçmiş yaşantılardan ve ilişkilerden bağımsız olarak Allah'ın insana ruhundan üflemesiyle var olan ilahi bir öz olduğu; kendine bakarken kutsal metnin ("ruhumdan üfledim, secde edin") referans alınması gerektiği vurgulanıyor. Hz. Âdem'in "ben nefsime zulmettim" ifadesi üzerinden, kimseyi suçlamadan, kendini hatayla değil Yaradan'la tanımlamanın önemi anlatılarak sohbet tamamlanıyor.
Sohbet, bir WhatsApp sorusundan yola çıkarak "hayatta ne yaptın", "kimse beni sevmedi/anlamadı", "hayatım mahvoldu" gibi görünüşte masum ama aslında insanı gerçek varlığından koparan sahte benlik seslerini ele alır. Güneş tutulması metaforuyla, gerçek kendiliğin hiçbir zaman bozulmadığı, sadece sahte benliklerle "örtüldüğü" anlatılır. Konuşmacı, Allah'ın kuluna yeter olduğunu hakikianlamda hissedebilmenin ancak kendini ve Allah'ı bilmekle (marifetullah) mümkün olduğunu, bunun da psikolojik temizlik ve metafizik bir açıklık gerektirdiğini vurgular.
Sohbette Grimm masalı "Kurbağa Prens" üzerinden gerçek kendiliğimizin, yani saf "varlık" halimizin, üzüntü, öfke, kaygı gibi geçici duygu ve düşünce kalıplarıyla nasıl "örtüldüğü" anlatılıyor. Bu olumsuz hallerden içki, yemek, alışveriş veya müzik gibi yollarla kaçmanın geçici bir rahatlama sağladığı ama gerçek çözüm olmadığı; bunun yerine bir kovboyun vahşi atı evcilleştirmesi ya da ağlayan bir çocuğu kucaklaması gibi, duyguyla özdeşleşmeden, ona direnç göstermeden ama ona rağmen hareket ederek "kucaklamanın" gerçek kendiliğin (prensin) ortaya çıkmasını sağladığı vurgulanıyor.
Sohbet, bir katılımcının modern psikolojideki "ilk çocukla barışmak" kavramı hakkındaki sorusuyla başlıyor ve İsmail Hoca bunun yerine tasavvufta "veled-i tıfl" denen, hiçbir hikayesi, korkusu, beklentisi olmayan asli çocukla tanışmayı önermesini anlatıyor. Gerçek kendiliğin dünyayla, ailelerle, olaylarla hiçbir ilişkisiolmadığı; kendimizi anlatırken aslında deneyimlerimizi anlattığımız, kendimizi anlatmadığımız vurgulanıyor. Yunus'un balığı metaforuyla, bir hikayeyle özdeşleşmenin insanı nasıl "yuttuğu" anlatılıyor. Tevhidin sadece Allah'ı birlemek değil, kendimizi de çokluktan kurtarıp tek bir aidiyete (Allah'a) bağlamak olduğu; Hazreti Yusuf örneğiyle haksızlığa uğramanın mutsuz olmayı gerektirmediği; kendimizi sevmenin aslında Allah'ı sevmek olduğu vurgusuyla sohbet tamamlanıyor.
Sohbette önce insanın çevreden gelen verileri "doğal olmayan bir mekanizma" ile işleyip gerçekliği çarpıttığı, bu yüzden hayvanlardan farklı olarak gereksiz yere aşırı tepkiler verdiği anlatılıyor; sorun akıl eksikliği değil, benlik bilincinin bedene ve ilişkilere yanlış yerleştirilmiş olmasıdır. Ardından "ben kimim" sorusuna hızlı cevap vermek yerine "ne değilim"i keşfetmenin önemi, sevginin hakikatinin Hazreti Ömer örneğiyle nefsani düzeyden birlik bilincine nasıl yükseldiğive günümüzde bedene, giyime, görünüşe indirgenen sahte benliğin medya ve programlar aracılığıyla nasıl derinleştirildiği ele alınıyor. Sohbetin sonunda Kehf suresindeki salih kul örneğiyle doğru yerden bakmanın önemi, sahte benlik yoldaşlığından kaçınma ve Ebu Zer Gıfari hadisi üzerinden tövbenin "bir daha yapmam" değil "bir daha yapmamaya gayret ederim" şeklinde doğru tanımı anlatılıyor.
Sohbette Adem kıssasındaki "ağaca yaklaşma, yoksa zalimlerden olursun" uyarısı yorumlanarak, insanın kendine zulmetmesinin arzu ve korkuyla bir şeye (mal, mülk, ilişki, takdir) yaklaşıp kendini onun üzerinden tanımlamaktan kaynaklandığı anlatılıyor. Prometheus mitolojisi, Mercedes örneği, "ben/kendim" kelimelerinin suistimali ve Hz. Yusuf ile Hz. Asiye örnekleri üzerinden, gerçek kendiliğin (varlığın) hiçbir kazanç veya kayıptan etkilenmediği, insanın ihtiyacının "arayış" değil "arınış" olduğu vurgulanıyor. Sohbetin sonunda özgürlüğün dışsal koşullardan değil özün farkındalığından geldiği, Hz. Yusuf'un kuyuda da sarayda da özgür olduğu örneğiyle anlatılıyor.
Sohbet, nefs-i emmarenin sadece açık günahlar değil, özdeşleştiğimiz her düşünce, duygu ve davranış kalıbı olabileceğini; "geç kaldım" gibi masum görünen bir düşüncenin bile kişiyi zamana bağlı bir varlık zannettirerek nasıl bir ömür boyu süren bir tuzağa dönüşebileceğini anlatıyor. Beden ile kendini karıştırma (araba metaforu), musibet ayetinin kadere ait olanla bize ait olanı ayırması, tevhidin sadece Allah'ı birlemek değil kendini de birlik içinde hissetmek olduğu, fitne kavramının mal-evlat-beden-ilişkiler üzerinden özdeşleşmeyiifade ettiği, Hazreti Yusuf örneği ve "beni değerli hissettirecek biri" aldanışı işleniyor. Sohbet, Rum Suresi 30. ayetin fıtrata çağrısıyla ve modern insanın özsüzleştirilerek nasıl kolayca manipüle edildiğivurgusuyla tamamlanıyor.
Nefs-i emmare kavramının yalnızca büyük günahlarla, zalimlik ve kötülükle ilişkilendirilmesinin eksik bir anlayış olduğu; kaygı, kendini suçlama, müdahalecilik, güvensizlik, zorlayıcılık, mahrumiyet hissi ve yanlış anlaşılma korkusu gibi çok daha "masum" ve "tatlı" görünen benliklerin de aslında birer nefs-i emmare olduğu anlatılır. Bu benliklerin ortak özelliği kişiyi fark ettirmeden tahakküm altına alması ve kendini faydalı, koruyucu ya da haklı göstererek meşrulaştırmasıdır. Sonuç olarak, asıl çalışma alanının bu ince ve tatlı görünen benlikleri fark edip onlardan sakin bir şekilde ayrışmak olduğu vurgulanır.
Konuşmacı, “Ey Rabbim, beni nefsimle bir an bile baş başa bırakma” sözünden yola çıkarak insanın geçici düşünce, duygu, arzu ve olaylara “ben” ve “kendim” diyerek kendini yanlış bir yere koyduğunu anlatıyor. Gerçek kendiliğin sabit, mutlak varlığa bağlı ve şüphe götürmez olduğunu; oysa insanın geçmişe veya geleceğe bağlı kurgularına, başarı-başarısızlık, sevilme-sevilmeme gibi geçici hâllere kendini hapsettiğini çeşitli benzetmelerle (güvercin ve okyanus, karanlık madde, adını unutan çocuk, gök cisimleri, suda yürüyen İsa) işliyor. Sonunda sahte benlik tuzaklarından kurtulup gerçek, değişmeyen varlık bilincine dönmenin önemine vurgu yapıyor.